Nghị quyết số 05-NQ/TW ngày 07/04/2026 của Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV được ban hành vào thời điểm mang tính bước ngoặt của đất nước. Trong bối cảnh toàn hệ thống chính trị đang đẩy mạnh cuộc cách mạng về tinh gọn tổ chức bộ máy, vận hành nền kinh tế số, kinh tế xanh và nâng cao năng lực quản trị quốc gia, công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật Đảng tiếp tục được khẳng định là phương thức lãnh đạo cốt lõi, là công cụ sắc bén nhất để kiểm soát quyền lực và giữ vững kỷ luật, kỷ cương.

Đối với Viện Nhà nước và Pháp luật, cơ quan nghiên cứu lý luận chính trị - pháp lý hàng đầu của quốc gia, việc nghiên cứu, quán triệt và triển khai Nghị quyết số 05-NQ/TW không chỉ dừng lại ở nhiệm vụ sinh hoạt chính trị định kỳ, mà còn mang một sứ mệnh hai chiều đặc biệt. Về mặt nội bộ: Đó là công cụ siết chặt kỷ luật, kỷ cương, nâng cao sức chiến đấu của Chi bộ; giữ vững đạo đức nghiên cứu khoa học và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ngay trong từng công trình, bài viết. Về mặt chuyên môn: Đó là trách nhiệm khoa học của đội ngũ chuyên gia pháp lý trong việc chủ động cung cấp các luận cứ khoa học sắc bén, góp phần thể chế hóa tinh thần Nghị quyết số 05-NQ/TW thành pháp luật của Nhà nước, lấp đầy các khoảng trống pháp lý và giải quyết triệt để các "điểm nghẽn" về thể chế mà Trung ương đã chỉ ra.

"Kiểm tra, giám sát không chỉ để phát hiện và xử lý vi phạm, mà quan trọng hơn là để kiến tạo, thúc đẩy phát triển và bảo vệ những nhân tố mới, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung." Nhận thức sâu sắc tinh thần cốt lõi đó, Chi bộ Viện Nhà nước và Pháp luật xác định việc đưa Nghị quyết số 05-NQ/TW vào thực tiễn sinh hoạt và nghiên cứu khoa học là tiền đề quyết định để xây dựng Chi bộ trong sạch, vững mạnh, tạo "hành lang an toàn" chính trị và học thuật cho đội ngũ nghiên cứu viên tự tin cống hiến, đột phá.

1.  Nhận thức sâu sắc tinh thần cốt lõi của Nghị quyết số 05-NQ/TW từ lăng kính khoa học pháp lý

Để triển khai hiệu quả Nghị quyết số 05-NQ/TW tại Chi bộ, trước hết mỗi cán bộ, đảng viên  đặc biệt là đội ngũ nghiên cứu viên lý luận  cần giải mã các thông điệp của Nghị quyết không chỉ bằng góc nhìn chính trị thuần túy, mà phải bằng tư duy khoa học pháp lý hiện đại. Nghị quyết số 05-NQ/TW không đơn thuần là văn bản chỉ đạo nghiệp vụ kiểm tra, mà là một bước tiến lớn về lý luận kiểm soát quyền lực của Đảng trong giai đoạn mới.

1.1. Chuyển dịch tư duy: Từ "xử lý vi phạm" sang "giám sát chủ động, kiến tạo phát triển"

Một trong những giá trị lý luận quan trọng nhất của Nghị quyết số 05-NQ/TW là sự thay đổi căn bản trong phương châm hoạt động: Chuyển mạnh từ kiểm tra, xử lý sang giám sát chủ động, phòng ngừa, cảnh báo từ sớm, từ xa. Dưới góc độ quản trị nhà nước hiện đại: Kiểm tra sau khi sai phạm đã xảy ra (hậu kiểm) thường đi kèm với những thiệt hại lớn về kinh tế, uy tín của tổ chức và sinh mệnh chính trị của cán bộ. Việc chuyển sang giám sát thường xuyên, cảnh báo sớm chính là biểu hiện của tư duy quản trị rủi ro  trong lãnh đạo chính trị. Tính kiến tạo của công tác kiểm tra: Nghị quyết xác định kiểm tra, giám sát không phải là "lực cản" hay gây tâm lý co cụm, mà phải trở thành động lực kiến tạo, thúc đẩy phát triển. Giám sát đúng, trúng và kịp thời sẽ giúp chỉ ra các điểm nghẽn về thể chế, giúp cơ quan thực thi hành động tự tin trong hành lang pháp lý an toàn. "Giám sát chủ động không phải là theo dõi để bắt lỗi, mà là tạo dựng đường ray chuẩn xác để bộ máy vận hành an toàn, đúng hướng và đạt tốc độ tối đa."

1.2. Yêu cầu cấp thiết về đồng bộ hóa giữa Kỷ luật Đảng và Pháp luật Nhà nước

Nghị quyết số 05-NQ/TW đặt ra yêu cầu cao về tính đồng bộ, tương thích giữa hệ thống quy định của Đảng với pháp luật của Nhà nước. Đây là vấn đề mang tính cốt lõi đối với giới nghiên cứu pháp lý tại Viện Nhà nước và Pháp luật:

- Xử lý nguyên nhân gốc rễ: Thực tiễn thời gian qua cho thấy, không ít vi phạm của cán bộ xuất phát từ những khoảng trống, sự chồng chéo hoặc thiếu rõ ràng của hệ thống pháp luật (nhất là trong các lĩnh vực đất đai, tài nguyên, đầu tư, tài chính - ngân hàng). Sự không đồng bộ giữa quy định Đảng và luật pháp Nhà nước đôi khi tạo ra "khoảng xám" cho các hành vi tiêu cực, trục lợi.

- Trách nhiệm của khoa học pháp lý: Việc thể chế hóa tinh thần Nghị quyết đòi hỏi phải rà soát, bổ sung các cơ chế pháp lý để quy định về kỷ luật hành chính, xử lý hình sự khớp nối hoàn toàn với các hình thức kỷ luật Đảng, bảo đảm nguyên tắc: mọi quyền lực đều phải được kiểm soát bằng thể chế.

1.3. Cơ chế bảo vệ cán bộ "dám nghĩ, dám làm" dưới góc nhìn thể chế

Một điểm đột phá nhân văn và quyết liệt của Nghị quyết số 05-NQ/TW là cơ chế bảo vệ và khích lệ những nhân tố mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

- Giải tỏa tâm lý "sợ sai, né tránh": Trong giai đoạn chuyển đổi số và tinh gọn bộ máy, việc áp dụng các mô hình chưa có tiền lệ rất dễ vấp phải các rào cản pháp lý hiện hành. Nếu công tác kiểm tra chỉ cơ học áp dụng quy định cũ để đánh giá hành vi đổi mới, sẽ triệt hạ tính sáng tạo.

- Xác định ranh giới pháp lý: Nghị quyết số 05-NQ/TW phân định rõ ràng giữa vi phạm cố ý, trục lợi cá nhân/nhóm lợi ích với những sai sót, rủi ro khách quan trong quá trình thử nghiệm đổi mới. Đây là tiền đề lý luận cực kỳ quan trọng để Viện Nhà nước và Pháp luật nghiên cứu, đề xuất các cơ chế "miễn trừ trách nhiệm pháp lý có điều kiện" đối với các hoạt động thử nghiệm chính sách trong quản trị quốc gia.

2.  Thực tiễn và nhóm giải pháp trọng tâm triển khai Nghị quyết số 05-NQ/TW tại Chi bộ Viện Nhà nước và Pháp luật

Chuyển hóa tinh thần Nghị quyết số 05-NQ/TW từ văn bản chính trị thành thực tiễn sinh động đòi hỏi Chi bộ Viện Nhà nước và Pháp luật phải vạch ra các hành động cụ thể, gắn liền với chức năng, nhiệm vụ cốt lõi: Nghiên cứu lý luận, tham mưu chính sách và phát triển đội ngũ chuyên gia pháp lý.

2.1. Đổi mới công tác kiểm tra, giám sát tư tưởng chính trị gắn liền với "Liêm chính khoa học"

Đối với một Viện nghiên cứu lý luận hàng đầu, vi phạm về tư tưởng chính trị không chỉ xuất hiện ở lời nói hay hành vi sinh hoạt đời thường, mà nguy hiểm hơn là sự lệch lạc về tư tưởng ẩn nấp trong các công trình nghiên cứu, bài viết khoa học và phát ngôn học thuật.

- Chuyển trọng tâm sang "giám sát chủ động" trong hoạt động chuyên môn: Chi bộ cần đưa nội dung kiểm tra, giám sát việc chấp hành định hướng chính trị - tư tưởng vào ngay quy trình thẩm định các đề tài, dự án nghiên cứu và các bài báo đăng trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật.

- Siết chặt kỷ cương đi đôi với phát huy tính "soi đường" của lý luận: Giám sát cán bộ, đảng viên nghiêm túc thực hiện nguyên tắc, kỷ luật phát ngôn; kiên quyết ngăn chặn các quan điểm sai trái, thù địch hoặc tư duy "vị nghệ thuật", xa rời thực tiễn cách mạng.

- Thực hiện tự soi, tự sửa trong sinh hoạt chi bộ: Định kỳ tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề đánh giá tính chính xác, bản lĩnh chính trị trong các đề xuất chính sách của nghiên cứu viên, coi liêm chính khoa học và bản lĩnh chính trị là tiêu chuẩn số một của người làm công tác nghiên cứu pháp lý.

2.2. Phát huy vai trò Chi bộ trong lãnh đạo công tác tham mưu chính sách, tháo gỡ "điểm nghẽn" thể chế

Nghị quyết số 05-NQ/TW chỉ ra rằng nhiều sai phạm của cán bộ xuất phát từ những bất cập, "khoảng trống" của hệ thống pháp luật. Đây chính là mệnh lệnh hành động đối với sứ mệnh nghiên cứu của Viện Nhà nước và Pháp luật.

- Chủ động cung cấp luận cứ khoa học lấp đầy "khoảng xám" pháp lý: Chi bộ cần định hướng cho các phòng nghiên cứu chuyên môn tập trung nguồn lực làm rõ các vấn đề lý luận mới như: Mô hình kiểm soát quyền lực nhà nước trong nền kinh tế số; thể chế quản trị tài sản công, đất đai, tài nguyên; cơ chế phòng ngừa tham nhũng, lãng phí trong các dự án đầu tư công.

- Tham gia thể chế hóa kỷ luật Đảng thành pháp luật Nhà nước: Đội ngũ đảng viên - nhà khoa học của Viện phải đi đầu trong việc nghiên cứu đề xuất sửa đổi, bổ sung các luật chuyên ngành, bảo đảm các quy định kỷ luật của Đảng và kỷ luật hành chính của Nhà nước hoàn toàn khớp nối, không để tồn tại các "kẽ hở" cho vi phạm.

"Viện Nhà nước và Pháp luật không chỉ kiểm tra, giám sát việc chấp hành quy định trong nội bộ, mà phải đóng góp trí tuệ để xây dựng một hệ thống pháp luật quốc gia minh bạch, kín kẽ — công cụ giám sát quyền lực hữu hiệu nhất của toàn xã hội".

2.3. Cụ thể hóa cơ chế bảo vệ nghiên cứu viên "dám nghĩ, dám làm, dám đột phá" trong tư duy lý luận

Sự phát triển của khoa học pháp lý đòi hỏi phải có sự tìm tòi, đổi mới, không thể gập khuôn theo các lối mòn cũ. Để triển khai tinh thần bảo vệ cán bộ đổi mới sáng tạo của Nghị quyết số 05-NQ/TW, Chi bộ Viện cần tiên phong tạo dựng "hành lang an toàn" học thuật.

- Phân định rõ "sáng tạo lý luận" với "chuyển hóa tư tưởng": Chi bộ cần xây dựng tiêu chí rõ ràng để phân biệt giữa những đề xuất thử nghiệm, đổi mới tư duy pháp lý vì lợi ích chung với những biểu hiện suy thoái, lệch lạc về quan điểm chính trị.

- Tạo không gian tranh luận khoa học dân chủ, văn minh: Khuyến khích các nhà khoa học trẻ mạnh dạn đưa ra những góc nhìn mới đối với các vấn đề thể chế phức tạp, chưa có tiền lệ. Cấp ủy và Chi bộ đóng vai trò là "bà đỡ", đồng hành và chịu trách nhiệm chính trị để bảo vệ các kết quả nghiên cứu mang tính đột phá, miễn là nghiên cứu đó xuất phát từ lòng yêu nước, vì sự phát triển của đất nước và sự trong sạch của Đảng.

Kết luận

Nghị quyết số 05-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV không chỉ mở ra một bước ngoặt về tư duy và phương pháp trong công tác kiểm tra, giám sát, kỷ luật Đảng, mà còn là kim chỉ nam cho công tác quản trị và phát triển khoa học pháp lý trong giai đoạn mới.

Đối với Chi bộ Viện Nhà nước và Pháp luật, việc đưa Nghị quyết số 05-NQ/TW vào thực tiễn cuộc sống không dừng lại ở những đợt sinh hoạt chính trị mang tính phong trào, mà phải được cụ thể hóa bằng những chuyển biến thực chất trong từng đề tài nghiên cứu, từng bài viết khoa học và từng hành vi ứng xử chuyên môn của mỗi cán bộ, đảng viên.

Quán triệt và thực hiện thắng lợi Nghị quyết số 05-NQ/TW đòi hỏi Chi bộ Viện phải thực hiện trọn vẹn hai mục tiêu lớn:

- Một là, nâng cao "sức đề kháng" nội bộ: Xây dựng Chi bộ trong sạch, vững mạnh; siết chặt kỷ cương, kỷ luật gắn với liêm chính khoa học; chủ động giám sát từ sớm, từ xa để giữ vững bản lĩnh chính trị và đạo đức nghề nghiệp của người làm công tác nghiên cứu lý luận.

- Hai là, khẳng định "sứ mệnh tri thức": Tích cực đóng góp các luận cứ khoa học sắc bén, tiên phong tham mưu chính sách để thể chế hóa các quan điểm của Đảng thành pháp luật nhà nước, góp phần bịt kín các khoảng trống thể chế và tạo dựng hành lang pháp lý an toàn cho sự phát triển đột phá của đất nước.

"Một Chi bộ vững mạnh về chính trị, nghiêm cẩn về kỷ luật và đột phá về tư duy khoa học chính là điểm tựa vững chắc nhất để mỗi nhà khoa học tại Viện Nhà nước và Pháp luật tự tin cống hiến, sáng tạo vì sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên mới".

Với tinh thần "Tự soi - Tự sửa - Tiên phong - Đột phá", Chi bộ Viện Nhà nước và Pháp luật quyết tâm biến các chỉ đạo của Nghị quyết số 05-NQ/TW thành động lực phát triển mạnh mẽ, tiếp tục khẳng định vị thế là trung tâm nghiên cứu lý luận chính trị - pháp lý uy tín hàng đầu của Đảng và Nhà nước.

(TS. Trương Vĩnh Khang, Chi bộ Viện Nhà nước và Pháp luật)