1.  Các vụ gian lận thi cử trong giáo dục

Năm 2026, ngay sau khi Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GD&ĐT) công bố điểm thi tốt nghiệp THPT năm 2026, một hiện tượng bất thường đã ngay lập tức thu hút sự chú ý của dư luận: tại Trường THPT chuyên Tuyên Quang, có tới 147 thí sinh đạt điểm 10 môn Toán, phân bố tại 13 trong tổng số 15 phòng thi, trong khi toàn tỉnh có 154 thí sinh đạt điểm tuyệt đối môn này [1]. Con số 328 thí sinh đạt từ 9 điểm Toán trở lên đặt ra nghi vấn nghiêm trọng về tính minh bạch của kỳ thi [2].

Điều đáng nói, kết quả các môn khác tại cùng điểm thi này không có dấu hiệu bất thường. Môn Ngữ văn chỉ có 11/326 học sinh đạt từ 9 điểm trở lên, chênh lệch giữa điểm thi và điểm trung bình học bạ chỉ khoảng 0,1 điểm. Môn Ngoại ngữ có 207 học sinh đạt từ 9 điểm trở lên, mức chênh lệch 0,31 điểm. Trong khi đó, môn Toán lại có sự vênh lệch bất thường đến mức Sở GD&ĐT Tuyên Quang phải thừa nhận đây là "hiện tượng bất thường" [3].

Trước đó, năm 2018, sai phạm trong kỳ thi THPT quốc gia được phát hiện tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình.

Hà Giang: 114 thí sinh bị phát hiện có sai lệch điểm; có trường hợp được nâng gần 30 điểm tổng các môn.

Sơn La: 97 bài thi có điểm chấm thẩm định thấp hơn điểm công bố; có bài được nâng tới 9 điểm, trường hợp giảm nhiều nhất 26,55 điểm/3 môn.

Hòa Bình: 63 thí sinh được nâng điểm năm 2018 và 1 thí sinh năm 2017; trường hợp cao nhất được nâng 26,45 điểm/3 môn.

Trước sự việc này, cơ quan chức năng khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can đối với 16 bị can về các tội danh khác nhau liên quan tới vụ gian lận thi cử tại 3 tỉnh thành, trong đó Sơn La có 8 người, Hòa Bình có 3 người và Hà Giang có 5 người.

Các quy định về xử lý gian lận trong thi cử:

Hiện nay, theo Quy chế thi tốt nghiệp THPT ban hành kèm theo Thông tư số 24/2024/TT-BGDĐT (được sửa đổi bởi Thông tư số 13/2026/TT-BGDĐT), thí sinh vi phạm Quy chế thi trong đó có nội dung: nhận bài giải từ ngoài vào phòng thi có thể bị xử lý từ khiển trách, cảnh cáo, đình chỉ thi đến hủy kết quả thi (Khoản 3, Điều 57, Văn bản hợp nhất số 02/VBHN-BGDĐT của Bộ GD&ĐT ban hành Quy chế thi tốt nghiệp trung học phổ thông ngày 17/04/2026).

Thí sinh bị đình chỉ thi năm nào sẽ bị hủy kết quả toàn bộ các bài thi trong kỳ thi năm đó. Đặc biệt, thí sinh có hành vi để người khác thi thay, sửa chữa bài làm sau khi đã nộp bài sẽ bị hủy bỏ kết quả thi. Những vi phạm có dấu hiệu hình sự sẽ được lập hồ sơ gửi cơ quan có thẩm quyền xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự.

Khi đọc các quy định này, thì quy chế lại chỉ nhắm vào thí sinh và các vi phạm trong quá trình coi thi, chấm thi. Điểm yếu lớn nhất là thiếu vắng các quy định đủ mạnh để xử lý những tổ chức, đường dây gian lận có quy mô lớn, cũng như các hành vi tiếp tay từ bên trong hệ thống tổ chức thi sau khi tổ chức kỳ thi xong mới phát hiện gian lận thi cử. Nhiều người cho rằng việc cho thi lại là không đúng, thiếu căn cứ.

Tuy nhiên, sau khi phát hiện sai phạm, cơ quan cảnh sát điều tra đã vào cuộc và Bộ GD&ĐT đánh giá sai phạm xảy ra tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang là sai phạm mang tính tập thể, làm mất đi tính trung thực, khách quan và công bằng của kết quả thi. Do đó, Bộ yêu cầu tổ chức thi lại tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, quyết định tổ chức thi lại được đưa ra dựa trên đầy đủ căn cứ quy định và Quy chế thi tốt nghiệp THPT (Điều 7, khoản 1(c): thẩm quyền của Ban chỉ đạo thi cấp quốc gia cho phép tổ chức thi lại trong một số điểm thi hoặc cho cả nước). Việc này nhằm đảm bảo quyền lợi công bằng cho toàn thể thí sinh, trong khi việc cá thể hóa trách nhiệm cá nhân vẫn đang được cơ quan công an tiếp tục điều tra, xử lý [4].

2. Nhìn ra thế giới các trường hợp gian lận thi cử và cách xử lý      

Trung Quốc: Hình sự hóa gian lận thi cử

Trung Quốc từng đối mặt với tình trạng gian lận trong kỳ thi Cao khảo - kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia với hơn 13 triệu thí sinh mỗi năm. Trước năm 2015, các hành vi gian lận chủ yếu bị xử lý theo quy định của Bộ Giáo dục với các hình thức hủy kết quả thi hoặc cấm dự thi.

Tuy nhiên, trước sự gia tăng của các đường dây gian lận có tổ chức, Trung Quốc đã có bước chuyển mang tính đột phá: hình sự hóa các hành vi gian lận thi cử. Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc thông qua Tu chính án số IX của Luật Hình sự, có hiệu lực từ ngày 1/11/2015, bổ sung Điều 284-1 quy định các tội danh liên quan đến tổ chức gian lận trong các kỳ thi quốc gia.

Theo đó, người tổ chức gian lận trong Cao khảo có thể bị phạt tù đến 3 năm; nếu vụ việc nghiêm trọng, mức án có thể lên tới 3-7 năm cùng tiền phạt. Các hành vi như thi hộ, tổ chức thi hộ, mua bán đáp án, sản xuất hoặc kinh doanh thiết bị gian lận đều có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Thí sinh bị phát hiện gian lận có thể bị hủy kết quả thi và cấm tham gia các kỳ thi quốc gia trong thời gian tiếp theo [5].

Không chỉ dừng lại ở xử lý hình sự, Trung Quốc còn xây dựng một hệ thống phòng ngừa nhiều lớp: đề thi được xếp vào diện tài liệu mật quốc gia; các điểm thi được trang bị cổng kiểm tra thông minh, máy dò kim loại, thiết bị chặn sóng vô tuyến và hệ thống camera AI có khả năng phát hiện hành vi bất thường; máy bay không người lái được triển khai quanh khu vực thi để quét phổ tần vô tuyến; các nền tảng AI lớn tạm thời khóa các tính năng có thể hỗ trợ làm bài thi trong thời gian diễn ra Cao khảo.

Tại Ấn Độ, kỳ thi tuyển sinh ngành Y quốc gia (NEET-UG) 2026 với hơn 2,2 triệu thí sinh đã trở thành bê bối giáo dục lớn nhất nước này. Chỉ vài ngày sau khi diễn ra vào ngày 3/5, cơ quan chức năng phát hiện một tài liệu chứa hàng trăm câu hỏi trùng khớp với đề chính thức đã bị phát tán trước giờ thi. Các bộ đề được bán với giá từ 10.000 đến 30.000 USD. Cơ quan Khảo thí quốc gia Ấn Độ (NTA) buộc phải hủy toàn bộ kết quả và tổ chức thi lại, đồng thời Cục Điều tra Trung ương (CBI) vào cuộc điều tra đường dây tội phạm có tổ chức trên nhiều bang [6].

Tại Mỹ, vụ bê bối "Varsity Blues" năm 2019 được FBI điều tra và Bộ Tư pháp công bố. Hơn 50 người, bao gồm doanh nhân, người nổi tiếng và huấn luyện viên đại học bị truy tố với hành vi: hối lộ giám thị để sửa điểm thi SAT/ACT hoặc thuê người thi hộ, với chi phí 15.000 - 75.000 USD mỗi lần, và hối lộ huấn luyện viên để xác nhận học sinh là "vận động viên được tuyển chọn" dù không có thành tích thể thao [7] và sau đó những kẻ chủ mưu và phụ huynh đều phải chịu hình phạt thích đáng.

3. Khuôn khổ chính sách tạo đà cho đột phá, cải cách giáo dục

Nghị quyết số 71-NQ/TW: Cuộc cách mạng về giáo dục

Nhận thức sâu sắc những bất cập của hệ thống giáo dục: “Hiện tượng tiêu cực, bệnh hình thức trong giáo dục còn phổ biến. Nội dung, chương trình giáo dục còn nhiều bất cập”[8]. Ngày 22/8/2025, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Nghị quyết đã thể hiện rõ 7 nội dung đột phá:

Thứ nhất, đột phá về thể chế, chính sách: bảo đảm quyền tự chủ đầy đủ và toàn diện cho các cơ sở giáo dục đại học, không phụ thuộc vào mức độ tự chủ tài chính.

Thứ hai, đột phá về quản lý, quản trị: đổi mới mạnh mẽ tư duy, cách làm trong xây dựng và tổ chức thực thi pháp luật; tập trung điều chỉnh, bổ sung, hoàn thiện pháp luật theo hướng phân cấp, phân quyền triệt để, đơn giản hóa tối đa thủ tục hành chính.

Thứ ba, đột phá về nguồn lực đầu tư. Chi ngân sách nhà nước cho giáo dục và đào tạo đạt tối thiểu 20% tổng chi ngân sách nhà nước, trong đó phân bổ chi đầu tư đạt ít nhất 5% tổng chi ngân sách nhà nước và chi cho giáo dục đại học đạt ít nhất 3%.

Thứ tư, đột phá về chính sách đãi ngộ nhà giáo. Nâng phụ cấp ưu đãi nghề đối với cơ sở giáo dục mầm non và phổ thông lên tối thiểu 70% cho giáo viên, tối thiểu 30% cho nhân viên, 100% cho giáo viên ở khu vực đặc biệt khó khăn.

Thứ năm, đột phá về đào tạo nhân tài. Xây dựng và triển khai Đề án đào tạo tài năng, ưu tiên các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật và công nghệ; thành lập Quỹ học bổng quốc gia (mục II (2))

Thứ sáu, đột phá về hội nhập quốc tế. Tăng cường áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế trong hệ thống giáo dục quốc dân; đẩy mạnh thu hút đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp.

Thứ bảy, đột phá về chuyển đổi số. Ứng dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo trong dạy và học; chuyển mạnh sang phương pháp giáo dục hiện đại, tích cực, tăng cường tự học, trải nghiệm sáng tạo.

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng: Giáo dục là quốc sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định giáo dục và đào tạo là "quốc sách hàng đầu, quyết định tương lai dân tộc" (Mục VI Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng).

Một trong những điểm mới quan trọng trong văn kiện Đại hội Đảng là yêu cầu xây dựng nền giáo dục quốc dân hiện đại, ngang tầm khu vực và thế giới (Mục II, 4 (4), Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ  XIV). Văn kiện Đại hội XIV xác định ba đột phá chiến lược cho giai đoạn 2026-2030 trong đó có Đột phá thứ hai là về nguồn nhân lực chất lượng cao và để thực hiện được đột phá đó thì cần “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo; gắn đào tạo với nhu cầu thị trường lao động;...” (Mục III).

Những quy định đột phá trong Nghị quyết số 71-NQ/TW và các quan điểm chỉ đạo sắc sảo trong Văn kiện Đại hội XIV chính là "nền tảng pháp lý" và "ngọn hải đăng" định hướng cho cuộc chiến chống bệnh thành tích và tiêu cực trong giáo dục.

4. Giải pháp để chấm dứt "bóng ma" gian lận thi cử

Vụ gian lận ở Tuyên Quang và nhiều vi phạm đã xảy ra trước đó, với tinh thần đột phá của Nghị quyết số 71-NQ/TW và Văn kiện Đại hội XIV cùng với việc học tập kinh nghiệm từ các quốc gia trên thế giới, chúng ta cần có những giải pháp để giải quyết dứt điểm các vi phạm và thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp để tránh gian lận trong thi cử:

Nghiên cứu bổ sung các chế tài đủ mạnh với các hành vi gian lận thi cử có tổ chức

Tham khảo kinh nghiệm của Trung Quốc, Việt Nam cần nghiên cứu bổ sung vào Bộ luật Hình sự các tội danh cụ thể về tổ chức gian lận trong các kỳ thi quốc gia. Các hành vi như tổ chức thi hộ, mua bán đề thi và đáp án, sản xuất và kinh doanh thiết bị gian lận cần được xác định là tội phạm với mức án nghiêm khắc, đủ sức răn đe. Có người sẽ đặt ra câu hỏi Bộ luật Hình sự đã đủ quy định để xử lý hình sự với các trường hợp này chẳng hạn, trước đó, tại Việt Nam trong vụ án gian lận tại kỳ thi THPT Quốc gia 2018 các bị cáo bị cáo buộc ở các tội danh: “Nhận hối lộ” và “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ”, “Đưa hối lộ” [9]. Tuy nhiên, đó là các quy định về các tội phạm Tham nhũng, việc bổ sung một quy định mới này vào Bộ luật Hình sự cũng góp phần phòng ngừa tội phạm và điều này cũng hoàn toàn phù hợp với tinh thần đột phá về thể chế của Nghị quyết số 71-NQ/TW và Văn kiện Đại hội XIV.

Ứng dụng công nghệ mạnh mẽ trong phòng chống gian lận

Trung Quốc đã biến các điểm thi Cao khảo thành "pháo đài công nghệ" với camera AI, máy dò kim loại, thiết bị chặn sóng. Việt Nam cần đầu tư mạnh cho hạ tầng công nghệ tại các điểm thi, đặc biệt là tại các điểm thi trọng điểm. Cần triển khai hệ thống giám sát bằng AI có khả năng phát hiện hành vi bất thường theo thời gian thực; xác thực sinh trắc học cho thí sinh; chặn sóng vô tuyến trong phòng thi. Đây là sự cụ thể hóa đột phá về hạ tầng số và chuyển đổi số trong giáo dục mà mà Nghị quyết số 71-NQ/TW và Văn kiện Đại hội Đảng đã xác định.

Xây dựng hệ thống phòng ngừa từ xa, từ sớm

Không chỉ xử lý hậu quả, cần xây dựng cơ chế phòng ngừa từ đầu. Đề thi cần được bảo vệ như tài liệu mật quốc gia với quy trình bảo mật nghiêm ngặt nhiều lớp. Cần có cơ chế giám sát độc lập, thanh tra đột xuất trong quá trình tổ chức thi. Đặc biệt, cần xây dựng văn hóa trung thực trong học tập và thi cử, coi đây là một phần của giáo dục đạo đức, nhân cách mà Nghị quyết số 71-NQ/TW đặc biệt nhấn mạnh (Mục 3, III).

Tăng cường trách nhiệm giải trình và kỷ luật thực thi

Cần quy định rõ trách nhiệm của từng cá nhân, từng tổ chức trong quy trình tổ chức thi và sau thi; kiên quyết xử lý nghiêm các cán bộ, giáo viên vi phạm; xây dựng cơ chế bảo vệ người tố giác và phát hiện sai phạm. Đề cao vai trò giám sát của Nhân dân và truyền thông - một trong những phương châm xuyên suốt của Đại hội XIV là "dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng".

Đổi mới căn bản phương thức đánh giá, kiểm tra

Gian lận thi cử một phần xuất phát từ áp lực quá lớn của kỳ thi "một cửa" quyết định tương lai. Cần thực hiện đồng bộ giải pháp đa dạng hóa phương thức tuyển sinh, giảm áp lực cho kỳ thi tốt nghiệp; đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá theo hướng đánh giá đúng năng lực người học, bảo đảm kiểm soát thống nhất chuẩn đầu vào và đầu ra – như Nghị quyết số 71-NQ/TW đã đề cập (Mục 2, III).

Kết luận: Không thể để “gian lận” ám ảnh nền giáo dục

Vụ gian lận thi cử tại Tuyên Quang không phải là cá biệt, tiếp nối hàng loạt vụ nâng điểm ở Sơn La, Hà Giang, Hòa Bình năm 2018. Song, nếu chỉ xử lý hậu quả mà không thay đổi căn bản hệ thống, những sự việc tương tự sẽ còn tiếp diễn. Nghị quyết số 71-NQ/TW và Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã mở ra một chương mới cho giáo dục với những đột phá chiến lược về thể chế, nguồn lực và hạ tầng. Gian lận thi cử chính là một trong những “điểm nghẽn” cần được tháo gỡ dứt điểm, đã đến lúc cần hành động để triển khai đưa những chủ trương định hướng vào thực tế, nâng tầng giáo dục Việt Nam.

(ThS. Bùi Thị Hường, Viện Nhà nước và Pháp luật)

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1], [2] PV, Tuyên Quang lệnh giữ khẩn cấp đối tượng vi phạm liên quan đến kết quả điểm thi môn Toán tại kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia năm 2026, https://nhandan.vn/tuyen-quang-lenh-giu-khan-cap-doi-tuong-vi-pham-lien-quan-den-ket-qua-diem-thi-mon-toan-tai-ky-thi-tot-nghiep-thpt-quoc-gia-nam-2026-post973736.html, truy cập ngày 05/7/2026.

[3] Tuấn Khang, Vụ gian lận thi cử tốt nghiệp THPT tại Tuyên Quang: Đề xuất thi lại môn Toán, https://baomoi.com/vu-gian-lan-thi-tot-nghiep-thpt-tai-tuyen-quang-de-xuat-thi-lai-mon-toan-c55580434.epi, truy cập ngày 09/7/2026.

[4] Nghiêm Huệ, Bộ GD&ĐT lý giải việc cho 328 thí sinh Tuyên Quang thi lại, còn Quảng Trị thì không, https://tienphong.vn/bo-gddt-ly-giai-viec-cho-328-thi-sinh-tuyen-quang-thi-lai-con-quang-tri-thi-khong-post1865389.tpo ngày 05/8/2026, truy cập ngày 14/8/2026.

[5] An An, Không có chuyện thi lại nếu gian lận: Trung Quốc xử lý cực nghiêm mọi vi phạm trong kỳ thi quan trọng nhất, https://cafef.vn/khong-co-chuyen-thi-lai-neu-gian-lan-trung-quoc-xu-ly-cuc-nghiem-moi-vi-pham-trong-ky-thi-quan-trong-nhat-188260710201414491.chn, truy cập ngày 10/7/2026.

[6] Hồng Nhung, Những vụ gian lận thi cử trấn động thế giới, https://daibieunhandan.vn/nhung-vu-gian-lan-thi-cu-chan-dong-the-gioi-10420193.html, truy cập ngày 12/6/2026.

[7] https://lawmagazine.bc.edu/2023/12/varsity-blues-sandal-explained/, truy cập ngày 05/12/2023.

[8] Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo,  https://quochoi.vn/pages/tim-kiem.aspx?ItemID=95486, truy cập ngày 28/8/2025.

[9] Hồng Hạnh, Mức án cao nhất 21 năm tù cho vụ gian lận thi cử ở Sơn La,  https://sonla.toaan.gov.vn/webcenter/portal/sonla/chitiettin?dDocName=TAND126463, truy cập ngày 05/6/2020.