Nghiệm thu nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ “Kết hợp các phương thức phi tố tụng tư pháp với tố tụng tư pháp trong giải quyết tranh chấp dân sự ở Việt Nam hiện nay: Tiếp cận chính sách”
Sáng ngày 13/11/2026, tại trụ sở số 1 Liễu Giai, Hà Nội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức Hội đồng nghiệm thu đối với nhiệm vụ khoa học cấp Bộ năm 2025–2026 “Kết hợp các phương thức phi tố tụng tư pháp với tố tụng tư pháp trong giải quyết tranh chấp dân sự ở Việt Nam hiện nay: Tiếp cận chính sách”, mã số nhiệm vụ KHXH/NV/2025-83. Nhiệm vụ do TS. Nguyễn Thị Thu Thủy làm chủ nhiệm, Viện Nhà nước và Pháp luật là cơ quan chủ trì.
Nhiệm vụ được thực hiện nhằm
xây dựng luận cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách và đề xuất mô hình kết
hợp các phương thức giải quyết tranh chấp phi tố tụng tư pháp với tố tụng tư pháp ở Việt Nam. Đây là vấn đề
có ý nghĩa cấp thiết trong bối cảnh số lượng vụ việc Tòa án thụ lý ngày càng
tăng, tạo áp lực lớn đối với hoạt động xét xử, trong khi các phương thức như
thương lượng, hòa giải và trọng tài có nhiều ưu thế về thời gian, chi phí, tính
bảo mật và khả năng duy trì quan hệ giữa các bên. Việc kết hợp các phương thức
này cũng là một trong những định hướng quan trọng được xác định tại Nghị quyết
số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 và Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị.
Nhiệm vụ xác định trình bày khái quát chính sách pháp
luật về kết hợp các phương thức phi tố tụng tư pháp với tố tụng tư pháp, phân
tích mô hình kết hợp trên ba phương diện chủ thể, phạm vi và nguyên tắc. Nghiên
cứu cũng chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả mô hình, bao gồm văn hóa pháp
luật, năng lực của các chủ thể, mức độ ứng dụng công nghệ, khuôn khổ pháp lý,
nguồn lực tài chính và áp lực cải cách tư pháp.
Về thực trạng, nhiệm vụ đánh giá chính sách pháp luật và thực tiễn kết hợp các phương
thức giải quyết tranh chấp tại Việt Nam, tập trung vào Luật Hòa giải, đối thoại
tại Tòa án năm 2020, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Luật Trọng tài thương mại
năm 2010 và các quy định pháp luật chuyên ngành. Kết quả cho thấy, chính sách
đã được thể chế hóa và triển khai trên quy mô lớn, góp phần mở rộng khả năng tiếp
cận công lý và giảm áp lực cho hệ thống Tòa án.
TS. Nguyễn Thanh Lý, Phản biện 2 của Hội đồng, phát biểu nhận xét về nhiệm vụ
Tuy nhiên, thực
tiễn vẫn tồn tại 04
nhóm vấn đề nổi bật: (i) Cơ chế công nhận kết quả giải quyết tranh chấp còn
phân mảnh, chưa tạo được sự thống nhất giữa kết quả hòa giải, thương lượng và
trọng tài; (ii) Các điểm kết nối giữa những phương thức giải quyết tranh chấp
chưa thực sự liên thông, còn tình trạng hòa giải lặp lại, thiếu cơ chế tạm dừng
tố tụng để các bên thương lượng; (iii) Nguồn nhân lực, năng lực chuyên môn và
chế độ đãi ngộ đối với hòa giải viên chưa đáp ứng yêu cầu; (iv) Cơ chế kiểm
soát tư pháp chưa cân bằng, vừa tiềm ẩn nguy cơ can thiệp quá sâu vào nội dung
thỏa thuận, vừa chưa bảo đảm đầy đủ quyền và lợi ích hợp pháp của người thứ ba.
Trên cơ sở
đánh giá tác động các
phương án chính sách, nhiệm vụ
lựa chọn phương án xây dựng mô hình liên thông nhiều tầng trên nền tảng tự nguyện
có định hướng, với Tòa án là trung tâm điều phối và bảo đảm pháp lý. Mô hình gồm
04 tầng: (1) Tự giải
quyết và hòa giải cộng đồng; (2) Các phương thức phi tố tụng tư pháp chuyên
nghiệp như hòa giải thương mại, hòa giải tranh chấp tiêu dùng và trọng tài
thương mại; (3) Hòa giải, đối thoại tại Tòa án trước khi thụ lý; (4) Tố tụng tại
Tòa án, trong đó hòa giải trong tố tụng chỉ thực hiện khi vụ việc chưa qua hòa
giải hoặc các bên cùng yêu cầu.
Để triển khai
mô hình, nhiệm vụ đề xuất
giải pháp đồng bộ, trong đó ưu tiên hoàn thiện pháp luật về phạm vi, các điểm nối
và nguyên tắc kết hợp; sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan trong Bộ luật Tố
tụng dân sự, Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án, Luật Trọng tài thương mại, Bộ
luật Lao động và Luật Đất đai. Đồng thời, cần hoàn thiện địa vị pháp lý, năng lực
và chế độ đãi ngộ đối với hòa giải viên; tăng cường phổ biến pháp luật, đào tạo
kỹ năng hòa giải và đẩy mạnh chuyển đổi số trong giải quyết tranh chấp.
Về đóng góp khoa học, nhiệm vụ
góp phần bổ sung cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoàn thiện chính sách pháp
luật về giải quyết tranh chấp dân sự ở Việt Nam. Đặc biệt, việc đề xuất mô hình
liên thông nhiều tầng hướng tới xây dựng hệ thống giải quyết tranh chấp đồng bộ,
linh hoạt và hiệu quả, trong đó hiệu quả chính sách không chỉ được đo bằng khả
năng giảm tải cho Tòa án mà quan trọng hơn là mức độ bảo đảm quyền tiếp cận
công lý, tính công bằng của quá trình giải quyết và khả năng thi hành trên thực
tế của kết quả giải quyết tranh chấp.
PGS.TS. Nguyễn Đức Minh, Chủ tịch Hội đồng, phát biểu ý kiến
kết luận
của Hội đồng
Đánh giá kết
quả thực hiện nhiệm vụ, Hội đồng ghi nhận chất lượng khoa học, tính thời sự và
ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu. Báo cáo tổng kết được xây dựng với kết cấu mạch lạc, nội
dung bám sát thuyết minh. Dựa trên
những ý kiến thảo luận
và đánh giá, Hội đồng thống nhất nghiệm thu nhiệm vụ với kết quả xếp loại Khá;
đề nghị chủ nhiệm nhiệm vụ tiếp tục tiếp thu các ý kiến góp ý, bổ sung, hoàn
thiện báo cáo tổng kết và báo cáo tư vấn chính sách nhằm nâng cao chất lượng
khoa học và khả năng ứng dụng của kết quả nghiên cứu.