Cách đây 80 năm, đêm 19 tháng 12 năm 1946, cả dân tộc Việt Nam nhất tề đứng dậy. Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh vang lên như mệnh lệnh thiêng liêng, khẳng định ý chí sắt đá: thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ. Đó là bước ngoặt lịch sử, thể hiện tầm nhìn chiến lược và bản lĩnh lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại.

Chúng ta muốn hòa bình, chúng ta phải nhân nhượng...

Cách mạng Tháng Tám đã đập tan ách thống trị của thực dân, phát xít, đồng thời chấm dứt chế độ quân chủ ở Việt Nam. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc Tuyên ngôn Độc lập, long trọng tuyên bố với thế giới: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập”. Từ đây, nhân dân Việt Nam bước vào một kỷ nguyên mới – kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn liền với quyền làm chủ của nhân dân. Tuy nhiên niềm vui độc lập chưa trọn vẹn thì Chính quyền non trẻ đã phải đương đầu với tình thế thù trong giặc ngoài bao vây tứ phía.

Từ vĩ tuyến 16 trở ra Bắc, gần 20 vạn quân Trung Hoa Dân quốc của Tưởng Giới Thạch kéo vào dưới danh nghĩa giải giáp quân Nhật. Chúng không chỉ gây áp lực quân sự mà còn đưa ra hàng loạt yêu sách ngang ngược đối với chính quyền cách mạng: đòi cung cấp lương thực, vàng bạc, tiền bạc với số lượng lớn; bắt chúng ta phải sử dụng quan kim, quốc tệ với tỉ giá do chúng đặt ra; đồng thời “hà hơi tiếp sức” cho đám Việt Quốc, Việt Cách theo chân về nước, cùng đám Đại Việt trong nước, gây sức ép để đưa chúng giữ các vị trí trọng yếu trong chính quyền cách mạng.

Từ vĩ tuyến 16 trở vào Nam, quân Anh tạo điều kiện cho thực dân Pháp quay trở lại hòng tái thiết lập chế độ thuộc địa ở Đông Dương; chỉ hơn hai tuần sau ngày tuyên bố độc lập, đêm 22 rạng sáng 23 tháng 9 năm 1945, chúng đã nổ súng đánh chiếm Sài Gòn, mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược lần thứ hai. Ngoài Pháp và Trung Hoa Dân quốc, trên cả nước lúc đó vẫn còn hàng chục nghìn quân Nhật đang chờ giải giáp.

Trước tình hình ấy, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận rõ: muốn giữ vững nền độc lập vừa giành được, muốn bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ, chúng ta phải nhân nhượng để tranh thủ thời gian quý báu để củng cố lực lượng, ổn định tình hình trong nước, chuẩn bị cho cuộc chiến đấu lâu dài nếu buộc phải tiến hành. Đó là sách lược “dĩ bất biến, ứng vạn biến” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đề ra về nguyên tắc độc lập, chủ quyền, nhưng mềm dẻo, linh hoạt về sách lược.

Tiếp đó, ngày 14 tháng 9 năm 1946, tại Paris, Tạm ước đã được ký kết. Dù phải nhân nhượng thêm một số điểm về kinh tế và - văn hóa , nhưng Tạm ước đã giúp ta kéo dài thêm thời gian hòa bình, tạo điều kiện củng cố lực lượng.

Song song với việc nhân nhượng về đối ngoại, Chính phủ đã tập trung giải quyết những khó khăn cấp bách trong nước. Đối với giặc đói, phát động phong trào “Tăng gia sản xuất”, “Nhường cơm sẻ áo”; thực hiện giảm tô, giảm tức; tạm thời miễn thuế cho nông dân nghèo; tổ chức quyên góp và phân phối lương thực đến tận tay người đói. Nhờ vậy, chỉ trong thời gian ngắn, nạn đói cơ bản được đẩy lùi. Đối với giặc dốt, ngày 8 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh thành lập Nha Bình dân học vụ, phát động phong trào xóa nạn mù chữ sôi nổi trong cả nước. Hàng triệu người đã được học chữ. Về ngân sách, Chính phủ phát hành tiền Việt Nam, vận động nhân dân đóng góp “Quỹ độc lập”, “Quỹ kháng chiến”, thực hành tiết kiệm triệt để. Những biện pháp quyết liệt ấy đã giúp chính quyền cách mạng đứng vững, tạo niềm tin sâu sắc trong nhân dân, chứng minh rằng việc nhân nhượng là cần thiết và đúng đắn trong hoàn cảnh lúc bấy giờ.

Chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới...

Thế nhưng, thiện chí hòa bình và sự nhân nhượng của chúng ta đã bị thực dân Pháp đáp lại bằng sự phản bội trắng trợn. Chúng càng nhân nhượng bao nhiêu thì càng lấn tới bấy nhiêu, vì chúng quyết tâm cướp nước ta một lần nữa!

Ngay sau khi ký Hiệp định Sơ bộ, Pháp đã ráo riết thực hiện âm mưu chia cắt đất nước. Ngày 1 tháng 6 năm 1946, chúng ngang nhiên thành lập cái gọi là “Cộng hòa tự trị Nam Kỳ” dưới sự điều khiển của bù nhìn Nguyễn Văn Thinh. Đây là một hành động khiêu khích trắng trợn, nhằm tách Nam Bộ ra khỏi Việt Nam, phá hoại chủ trương thống nhất đất nước mà chính chúng đã cam kết trong Hiệp định Sơ bộ. Chúng muốn biến miền Nam thành thuộc địa riêng, ngăn cản ý chí thống nhất thiêng liêng của dân tộc ta.

Không dừng lại ở đó, thực dân Pháp liên tục gây hấn, khiêu khích và mở rộng các hoạt động quân sự nhằm uy hiếp chính quyền cách mạng. Tháng 11 năm 1946, quân Pháp dùng vũ lực chiếm đóng Hải Phòng và Lạng Sơn. Đầu tháng 12 năm 1946, tại Hà Nội, chúng liên tiếp dùng đại bác, súng cối bắn phá các khu phố, sát hại dân thường và chiếm đóng một số trụ sở của các cơ quan cách mạng. Đặc biệt, trong hai ngày 18 và 19 tháng 12 năm 1946, thực dân Pháp liên tiếp gửi ba tối hậu thư với những yêu sách ngày càng trắng trợn. Trưa ngày 18 tháng 12, chúng đòi chiếm đóng Sở Tài chính và nhà Giám đốc Sở Giao thông trên đường Pátxkiê (nay là đường Điện Biên Phủ), đồng thời yêu cầu ta phá bỏ các công sự và chướng ngại vật trên đường phố. Chiều cùng ngày, chúng tiếp tục gửi tối hậu thư, vu cáo lực lượng công an Hà Nội không bảo đảm an ninh, trật tự, từ đó đòi quân Pháp tự đảm nhiệm việc trị an trong thành phố. Sáng sớm ngày 19 tháng 12, chúng gửi tối hậu thư thứ ba, đòi ta tước vũ khí của lực lượng tự vệ, đình chỉ mọi hoạt động chuẩn bị kháng chiến và trao cho quân Pháp quyền duy trì an ninh, trật tự tại Hà Nội; nếu không chấp nhận, quân Pháp sẽ tự do hành động. Những yêu sách ngang ngược cùng các hành động quân sự liên tiếp của thực dân Pháp đã xâm phạm nghiêm trọng chủ quyền của Việt Nam, đẩy tình hình đến giới hạn không thể tiếp tục nhân nhượng, đặt dân tộc ta trước yêu cầu kiên quyết đứng lên bảo vệ nền độc lập vừa giành được.

Trước những bước tiến công ngày càng trắng trợn ấy, chúng ta vẫn kiên trì thiện chí đến phút cuối cùng. Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ vẫn tiếp tục trao đổi, vẫn gọi họ bằng những lời lẽ hòa bình. Nhưng mọi nỗ lực đều vô vọng. Thực dân Pháp đã lộ rõ dã tâm: chúng không muốn hòa bình, chúng chỉ muốn dùng vũ lực để tái lập ách thống trị thuộc địa. Với những hành động bội ước và khiêu khích liên tiếp như vậy, chiến tranh nổ ra chỉ còn là vấn đề sớm hay muộn. Dân tộc ta không còn con đường nào khác ngoài việc đứng lên cầm súng, bảo vệ nền độc lập thiêng liêng vừa giành được.

Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ...

Ngày 18 và 19 tháng 12 năm 1946, tại Vạn Phúc (Hà Đông), Ban Thường vụ Trung ương Đảng họp dưới sự chủ trì của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đưa ra quyết định lịch sử: phát động Toàn quốc kháng chiến. Ngày 19 tháng 12 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tự tay hoàn thành Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến:

“Hỡi đồng bào toàn quốc. Chúng ta muốn hòa bình, chúng ta phải nhân nhượng. Nhưng chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới, vì chúng quyết tâm cướp nước ta lần nữa!

Không! Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ…”

Khoảng 20 giờ 03 phút đêm 19 tháng 12 năm 1946, công nhân Nhà máy điện Yên Phụ dũng cảm phá máy, cả thành phố Hà Nội chìm trong bóng tối. Từ Pháo đài Láng, những loạt đại bác nổ vang trời, báo hiệu giờ phút toàn quốc kháng chiến đã điểm. Từ Hà Nội, tiếng súng kháng chiến nhanh chóng lan rộng, mở đầu cuộc kháng chiến trên phạm vi cả nước. Tiếng súng kháng chiến vang vọng khắp non sông. Sáng ngày 20 tháng 12, Lời kêu gọi của Bác được Đài Tiếng nói Việt Nam phát đi toàn quốc, trở thành mệnh lệnh thiêng liêng thôi thúc hàng triệu người Việt Nam.

Sự kiện đêm 19 tháng 12 năm 1946 là sự lựa chọn tất yếu của Dân tộc. Đó là cuộc chiến tranh chính nghĩa, tự vệ của một dân tộc yêu hòa bình nhưng không chịu khuất phục. Đó là sự bùng nổ của ý chí “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”, của sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc - bất kỳ đàn ông, đàn bà, già trẻ, không phân biệt tôn giáo, đảng phái, dân tộc, hễ là người Việt Nam thì đều đứng lên đánh giặc cứu nước. Đó còn là sự khẳng định đường lối kháng chiến toàn dân, toàn diện, lâu dài, dựa vào sức mình là chính của Đảng ta. Tiếng súng đầu tiên ở Hà Nội đã mở ra cuộc kháng chiến trường kỳ “Chín năm làm một Điện Biên. Nên vành hoa đỏ, nên thiên sử vàng” cùng với chiến thắng Điện Biên Phủ lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu.

Tài liệu tham khảo

1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2009), “Lịch sử Biên niên Đảng Cộng sản Việt Nam, tập III (1945–1954): Đảng lãnh đạo kháng chiến và kiến quốc”, Nxb. Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội. https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/book/lich-su-dang/lich-su-bien-nien-dang-cong-san-viet-nam-tap-3-176?utml.