Tham dự hội thảo, về phía khách mời, có GS.TS. Lê Minh Tâm (nguyên Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Luật gia Việt Nam), GS.TS. Trần Ngọc Đường (nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội), PGS.TS. Đoàn Thị Tố Uyên (Trường Đại học Luật Hà Nội), TS. Trần Văn Biên (Tổng Biên tập Tạp chí Nghiên cứu lập pháp), TS. Nguyễn Anh Hùng (Viện NC Châu Âu và Châu Mỹ) và đại diện Viện NC Con người, Gia đình và Giới. Về phía Viện Nhà nước và Pháp luật, cơ quan chủ trì hội thảo, có PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga (Viện trưởng), TS. Nguyễn Linh Giang (Phó Viện trưởng).

Đến dự hội thảo còn có các thành viên đề tài và động đảo các nhà khoa học của Viện Nhà nước và Pháp luật. Chủ trì hội thảo là PGS.TS. Nguyễn Đức Minh và TS. Nguyễn Linh Giang.

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Đức Minh nhấn mạnh sự cần thiết phải làm rõ cơ sở lý luận về giá trị pháp quyền và phát huy giá trị pháp quyền, làm cơ sở đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm phát huy giá trị pháp quyền phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Chủ nhiệm đề tài phân tích ngắn gọn khái niệm “giá trị” và “pháp quyền” cũng như “giá trị pháp quyền” dưới nhiều góc độ như triết học, tâm lý học, xã hội học và văn hóa học, chỉ ra rằng dù có nhiều cách tiếp cận khác nhau nhưng giá trị pháp quyền đều gắn với những điều tốt đẹp, có ý nghĩa, được xã hội thừa nhận, có vai trò định hướng nhận thức, hành vi và tạo động lực cho con người.

PGS.TS. Nguyễn Đức Minh tiếp tục trình bày tham luận đầu tiên của hội thảo, “Bàn về khái niệm giá trị pháp quyền”. Bài viết tập trung làm rõ sự đa dạng và thiếu thống nhất trong cách hiểu về “giá trị” và “pháp quyền”, đồng thời khẳng định đây đều là những khái niệm mở, được tiếp cận khác nhau trong nhiều ngành khoa học nên chưa có một định nghĩa thống nhất. Trên cơ sở kế thừa có chọn lọc các quan niệm về giá trị, về pháp quyền, tác giả bước đầu đề xuất một định nghĩa làm việc về giá trị pháp quyền sử dụng làm cơ sở triển khai nghiên cứu.

Bài viết phân biệt giá trị của pháp quyền với lợi ích mà pháp quyền mang lại, cho rằng giá trị phản ánh bản chất và mục tiêu cốt lõi của pháp quyền, còn lợi ích là kết quả tích cực đạt được khi các giá trị ấy được thể chế hóa và thực thi. Tác giả cũng nhấn mạnh, giá trị pháp quyền có vai trò định hướng nhận thức, thái độ và hành vi của các chủ thể, là căn cứ để đánh giá tính hợp pháp, chính đáng của việc thực hiện quyền lực nhà nước và góp phần duy trì trật tự pháp luật. Đồng thời, báo cáo lưu ý cần phân biệt pháp quyền như một giá trị, được định danh để phân biệt với các giá trị khác trong hệ giá trị như tự do, dân chủ, bình đẳng, công bằng, văn minh...

Tuy chưa có một danh mục cụ thể về các giá trị pháp quyền được mọi học giả thống nhất, nhưng có thể nhận diện một số giá trị cốt lõi của pháp quyền. Không nên mở rộng giá trị pháp quyền đến mức bao gồm mọi giá trị tốt đẹp của xã hội mà pháp quyền có thể bảo vệ hoặc thúc đẩy, chẳng hạn dân chủ, công lý, bình đẳng và quyền con người. Từ đó, PGS.TS. Nguyễn Đức Minh khẳng định, giá trị pháp quyền là điều được coi là đáng mong muốn, có ý nghĩa và cần hướng tới, đồng thời có thể sử dụng làm chuẩn mực để đánh giá việc xây dựng thể chế, tổ chức và thực hiện quyền lực chính trị, hoạt động của các thiết chế quyền lực và mối quan hệ giữa nhà nước với cá nhân.

Tiếp theo, hội thảo lắng nghe GS.TS. Trần Ngọc Đường chia sẻ nội dung trong tham luận của mình có chủ đề “Mục đích, ý nghĩa của việc phát huy giá trị pháp quyền phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới”. Trên cơ sở phân tích nghị quyết của Đảng, tác giả cho rằng, phát huy giá trị pháp quyền nhằm mục đích phát triển nhanh và bền vững để Việt Nam hiện thực hóa khát vọng trở thành nước phát triển thu nhập cao vào giữa thế kỷ XXI theo mục tiêu mà Đại hội Đảng lần thứ XIV đã đề ra. Mục đích này thể hiện ở các mặt: (i) Xây dựng môi trường chính trị pháp lý kiến tạo và phát triển; (ii) thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế số; (iii) Nâng cao vị thế và uy tín quốc gia trong hội nhập quốc tế.

Từ đó, bài viết nhấn mạnh, việc phát huy giá trị pháp quyền phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới có ý nghĩa chính trị, pháp lý và kinh tế xã hội rất sâu rộng về nhận thức và tư duy, thể hiện bước phát triển của Đảng và Nhà nước ta đối với giá trị pháp quyền. Theo đó, những ý nghĩa cụ thể của việc phát huy giá trị pháp quyền thể hiện ở bước phát triển mới về nhận thức của Đảng và Nhà nước trong công cuộc xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền cũng như củng cố niềm tin của xã hội, tạo ra nguồn lực mới cho sự phát triển đất nước và góp phần xây dựng xã hội thượng tôn Hiến pháp và pháp luật.

Tham luận thứ ba trình bày tại hội thảo là của PGS.TS. Hoàng Kim Khuyên (Viện Nhà nước và Pháp luật) với tiêu đề “Lịch sử hình thành, phát triển tư tưởng pháp quyền và phát huy giá trị pháp quyền ở Việt Nam”. Pháp quyền là một trong những giá trị nền tảng của nhà nước hiện đại và quản trị quốc gia, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong việc tổ chức và kiểm soát quyền lực nhà nước, bảo vệ quyền con người và thúc đẩy phát triển bền vững. Tuy nhiên, thực tế có nhiều nghiên cứu chủ yếu tiếp cận pháp quyền từ góc độ khái niệm, mô hình nhà nước hoặc các học thuyết riêng lẻ, trong khi chưa làm rõ quá trình hình thành, kế thừa và phát triển của các giá trị pháp quyền trong lịch sử tư tưởng chính trị – pháp lý cũng như ý nghĩa của việc phát huy các giá trị đó trong bối cảnh Việt Nam hiện nay.

Từ việc sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, lịch sử, so sánh luật học và nghiên cứu tài liệu, bài viết làm rõ quá trình hình thành và phát triển của tư tưởng pháp quyền từ Hy Lạp cổ đại, La Mã, thời kỳ Trung cổ, thời kỳ Khai sáng đến pháp quyền hiện đại; đồng thời phân tích sự hình thành và phát triển của tư tưởng pháp quyền ở Việt Nam theo tiến trình phát triển của tư duy pháp quyền. Trên cơ sở đó, bài viết hệ thống hóa mười giá trị cốt lõi của pháp quyền, bao gồm: Thượng tôn Hiến pháp và pháp luật; kiểm soát quyền lực nhà nước; bảo vệ quyền con người, quyền công dân; công lý; bình đẳng trước pháp luật; minh bạch và trách nhiệm giải trình; tiếp cận công lý; chất lượng pháp luật; quản trị quốc gia hiệu lực, hiệu quả và phát triển bền vững.

Từ những kết quả nghiên cứu này, PGS.TS. Hoàng Kim Khuyên khẳng định, trong kỷ nguyên phát triển mới, phát huy các giá trị pháp quyền không chỉ là yêu cầu của quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam mà còn là điều kiện tiên quyết để nâng cao năng lực quản trị quốc gia, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, bảo vệ quyền con người, củng cố niềm tin xã hội, nâng cao sức cạnh tranh quốc gia và bảo đảm sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước. Chính trong quá trình đó, các giá trị pháp quyền được hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ tiếp tục được kế thừa, làm giàu và hiện thực hóa trong điều kiện Việt Nam, trở thành nền tảng tư tưởng và thể chế cho sự phát triển của quốc gia trong thế kỷ XXI.

Sau khoảng thời gian nghỉ giải lao, hội thảo đón nhận những ý kiến trao đổi, thảo luận của các nhà khoa học. Thảo luận về giá trị pháp  quyền và các khía cạnh cấu thành giá trị pháp  quyền, GS.TS. Lê Minh Tâm cho rằng,  mặc dù có nhiều cách tiếp cận khác nhau về “giá trị”, song để một yếu tố được coi là giá trị thì không chỉ dừng lại ở mong muốn chủ quan mà phải là điều tốt đẹp, có ý nghĩa, được xã hội thừa nhận  rộng rãi  và được cộng đồng công nhận. Giá trị luôn gắn với nhận thức và sự đánh giá của con người. Một sự vật, hiện tượng hoặc tư tưởng chỉ thực sự trở thành giá trị khi được xã hội ghi nhận, đánh giá và chấp nhận. Đối với lĩnh vực pháp luật, các giá trị đó cần được thể chế hóa, phản ánh trong hệ thống pháp luật và được xã hội tôn trọng, thực hiện.

Theo GS.TS. Lê Minh Tâm, khi phân tích giá trị của pháp quyền cần chú trọng các phương diện như: Tính tốt đẹp; được thừa nhận và nhận thức rộng rãi; được đánh giá; có sự biến đổi và chịu tác động bởi nhiều yếu tố khác nhau; tính phong phú về nội dung, đa dạng về hình thức và biểu hiện rất cụ thể. Chẳng hạn, pháp luật có giá trị đặc thù với những biểu hiện cụ thể như tính dân chủ, bình đẳng, bảo vệ quyền con người.

Thảo luận tại hội trường, PGS.TS. Đoàn Thị Tố Uyên (Trường Đại học Luật Hà Nội) gợi ý phân chia giá trị pháp quyền thành ba nhóm giá trị lớn: Giá trị chính trị, giá trị pháp lý, giá trị nhân văn. Trong nhóm giá trị chính trị, có thể kể đến dân chủ, giới hạn quyền lực, trách nhiệm giải trình. Với nhóm giá trị pháp lý thì giá trị đầu tiên cần nhắc đến là thượng tôn pháp luật, tiếp đến là bình đẳng, minh bạch. Tiêu chí cụ thể của từng nhóm không phải cố định mà có thể điều chỉnh một cách linh hoạt theo mỗi giai đoạn, thời điểm.

Về vế thứ hai trong chủ đề hội thảo là phát huy giá trị pháp quyền, PGS.TS. Tố Uyên cho rằng, để phát huy giá trị pháp quyền một cách toàn diện nhất thì đề tài nên đi theo hướng là từ công tác xây dựng pháp luật cho tới quá trình tổ chức, thi hành pháp luật. Điều này cũng đúng với tinh thần của Nghị quyết số 66-NQ/TW là gắn kết chặt chẽ giữ xây dựng pháp luật với tổ chức, thi hành pháp luật thì giá trị pháp quyền như một sợi dây để kết nối hai vế này.

Chia sẻ tại hội thảo, Chủ nhiệm đề tài, PGS.TS. Nguyễn Đức Minh cho biết, pháp quyền có thể được nhìn nhận như một nguyên tắc, yêu cầu hay giá trị, trong đó, với đề tài thì tiếp cận pháp quyền từ phương diện giá trị. Hiện nay, còn một số vấn đề đề tài cần phải tìm hiểu cặn kẽ và xác định rõ, đó là giá trị pháp quyền bao gồm bao nhiêu giá trị cụ thể, trong đó giá trị nào nằm trong bản chất nội tại và giá trị nào là tái sinh, mang tính lan tỏa, thúc đẩy.

Hội thảo tiếp tục với tham luận “Chủ thể và nội dung phát huy giá trị pháp quyền trong xây dựng, phát triển đất nước trong giai đoạn mới” của PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga. Bài viết luận giải cơ chế chuyển hóa giá trị pháp quyền thành nguồn lực phát triển thông qua chuỗi tác động: Giới hạn quyền lực công, nâng cao tính dự báo của pháp luật, tạo lập an toàn pháp lý, giảm chi phí bất định, bảo vệ quyền và công lý, củng cố niềm tin xã hội, từ đó thúc đẩy đầu tư, đổi mới sáng tạo, quản trị hiệu quả và phát triển bền vững. Trên cơ sở phân tích vai trò của các nhóm chủ thể, báo cáo xác định: Đảng giữ vai trò lãnh đạo, định hướng; Nhà nước giữ vai trò trung tâm trong thể chế hóa và tổ chức thực hiện; các cơ quan tư pháp bảo vệ công lý; đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trực tiếp chuyển hóa giá trị pháp quyền thành hành vi công vụ; nhân dân, doanh nghiệp và các thiết chế xã hội tham gia thực hành, giám sát và lan tỏa giá trị pháp quyền.

Sau khi hệ thống hóa các nội dung phát huy giá trị pháp quyền phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới, bài viết nhận định, cần tập trung vào hai nhiệm vụ: Hoàn thiện các điều kiện bảo đảm để giá trị pháp quyền có thể vận hành thực chất; đồng thời thúc đẩy các chủ thể thực hành giá trị pháp quyền trong quản trị công, thị trường, đời sống xã hội và không gian số. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất bốn định hướng hoàn thiện nhằm phát huy giá trị pháp quyền phục vụ phát triển đất nước trong giai đoạn mới, đó là: (i) Hoàn thiện nhận thức lý luận về giá trị phát triển của pháp quyền; (ii) Nâng cao chất lượng thể chế, năng lực tổ chức thi hành pháp luật và kiểm soát quyền lực; (iii) Tăng cường bảo vệ quyền con người, công lý và an toàn pháp lý cho phát triển; (iv) Xây dựng cơ chế đa chủ thể, văn hóa pháp quyền và tiêu chí đánh giá.

Sau đó, TS. Nguyễn Thu Dung (Viện Nhà nước và Pháp luật) trình bày tham luận thứ năm “Các yếu tố tác động, thúc đẩy việc phát huy giá trị pháp quyền ở Việt Nam hiện nay”. Bài viết tập trung phân tích các yếu tố của bối cảnh phát triển đang tác động đến toàn bộ quá trình phát huy giá trị pháp quyền, làm rõ cơ chế tác động của từng yếu tố đối với các giai đoạn từ nhận thức, thể chế hóa, thực thi đến lan tỏa các giá trị pháp quyền, qua đó nhận diện những động lực và thách thức chủ yếu đối với quá trình phát huy giá trị pháp quyền ở Việt Nam trong bối cảnh hiện nay.

Các yếu tố lịch sử, truyền thống, văn hóa và xã hội vừa tạo nền tảng cho giá trị pháp quyền, vừa gây trở ngại bởi những ảnh hưởng như tâm lý “phép vua thua lệ làng”, trọng tình hơn trọng pháp, chủ nghĩa thân quen, hạn chế về ý thức pháp luật và niềm tin vào các thiết chế công. Yếu tố chính trị và kinh tế có thể thúc đẩy giá trị pháp quyền thông qua sự ổn định chính trị, quyết tâm cải cách, kiểm soát quyền lực, bảo vệ quyền sở hữu và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, nhưng cũng có thể làm phát sinh tham nhũng, lợi ích nhóm, độc quyền, bất bình đẳng và sự chi phối chính sách bởi các lợi ích kinh tế. Yếu tố khoa học công nghệ và hội nhập quốc tế góp phần nâng cao tính minh bạch, hiệu quả quản trị, cải cách pháp luật và tiếp thu các chuẩn mực tiến bộ, song đồng thời đặt ra các rủi ro về quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, trí tuệ nhân tạo, tội phạm công nghệ cao, khoảng cách số và việc tiếp nhận máy móc các mô hình pháp luật nước ngoài.

Từ đó, TS. Nguyễn Thu Dung đưa ra các khuyến nghị với việc vận dụng cách tiếp cận của OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế) là quản trị thích ứng. Đây là phương thức quản trị trong đó hệ thống thể chế được thiết kế với khả năng dự báo, học hỏi, điều chỉnh và thích ứng liên tục trước những biến đổi của môi trường quản trị, thay vì chỉ phản ứng sau khi các vấn đề phát sinh. Đối với yếu tố kinh tế, quản trị tác động của yếu tố kinh tế đối với quá trình phát huy giá trị pháp quyền ở Việt Nam cần chuyển từ cách tiếp cận quản lý thụ động sang chủ động nhận diện, dự báo và điều chỉnh các tác động của quá trình phát triển kinh tế đối với quá trình hiện thực hóa pháp quyền. Nhà nước cần “khuếch đại” những tác động tích cực của nền kinh tế thị trường như thúc đẩy hoàn thiện thể chế, nâng cao tính minh bạch của môi trường đầu tư, tăng cường bảo vệ quyền sở hữu, quyền tự do kinh doanh và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực xã hội. Đồng thời, cần chủ động kiểm soát những tác động tiêu cực phát sinh từ sự vận động của nền kinh tế thị trường mà làm suy giảm giá trị pháp quyền như tình trạng lợi ích nhóm, tham nhũng, lạm dụng quyền lực trong quản lý kinh tế, độc quyền thị trường, cạnh tranh không lành mạnh, gia tăng bất bình đẳng và nguy cơ chính sách công bị chi phối bởi các lợi ích kinh tế.

Tham luận của TS. Phan Thanh Hà (Viện Nhà nước và Pháp luật), “Các điều kiện bảo đảm và phát huy giá trị pháp quyền” làm rõ giá trị pháp quyền gồm các nội dung cốt lõi như thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, hạn chế tùy tiện, kiểm soát quyền lực, bảo đảm bình đẳng, an toàn pháp lý, trách nhiệm giải trình và bảo vệ quyền con người. Tác giả phân biệt “bảo đảm” là việc thiết lập các tiền đề pháp lý, thể chế và nguồn lực, còn “phát huy” là mức độ các giá trị đó thực sự chi phối đời sống và hoạt động của quyền lực nhà nước. Để hiện thực hóa giá trị pháp quyền, cần đồng bộ năm nhóm điều kiện gồm: Nhận thức và văn hóa pháp quyền, thể chế pháp lý, thiết chế và nhân lực, tổ chức thực hiện, cùng nguồn lực và công nghệ. Trong đó, về thể chế pháp lý, pháp luật phải rõ ràng, ổn định, dự báo được và không hợp thức hóa sự tùy tiện. Còn quy trình lập pháp đòi hỏi thời gian tham vấn thực chất, tiếp thu một cách minh bạch và có sự kiểm soát chất lượng độc lập.

Từ những phân tích trên, TS. Phan Thanh Hà đề xuất, Việt Nam cần hoàn thiện hệ tiêu chí đo lường mức độ hiện thực hóa giá trị pháp quyền, nâng cao chất lượng pháp luật, tổ chức bộ máy theo chức năng kiểm soát và bảo vệ quyền, đồng thời thi hành nghiêm minh, xử lý trách nhiệm cá nhân, phân bổ nguồn lực tài chính, nhân sự cho các khâu trực tiếp bảo vệ công lý và ứng dụng công nghệ số phải có chức năng truy vết, giải thích, cho phép con người kiểm tra lại.

Phát biểu tại hội thảo, TS. Trần Văn Biên đồng tình với quan điểm của PGS.TS. Nguyễn Đức Minh khi cho rằng một trong những giá trị cốt lõi của giá trị pháp quyền là hạn chế sự tùy tiện trong việc sử dụng quyền lực. Theo TS. Trần Văn Biên, giá trị đậm hơn, rộng hơn cả pháp luật. Nó bao trùm không chỉ trong quốc gia, khu vực mà còn mang tính toàn cầu. Để lan tỏa giá trị pháp quyền ra thì cần đặt thêm một trụ nữa ngoài Nhà nước đó là xã hội, bởi chúng ta hiện không chỉ hướng đến nhà nước pháp quyền mà còn hướng đến xã hội pháp quyền, văn hóa pháp quyền. Để phát huy giá trị pháp quyền trong đời sống xã hội thì cần huy động các thiết chế xã hội với sự tham gia tích cực của người dân.

Ngoài ra, hội thảo đã nghe và thảo luận về các nội dung khác có liên quan đến lý luận về pháp quyền, giá trị pháp quyền, phát huy giá trị pháp quyền.