Tham dự hội thảo có các đại biểu, chuyên gia đến từ Trường Đại học Luật Hà Nội, Trường Đại học Luật (Đại học Quốc gia Hà Nội), Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (Bộ Tài chính), Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, Văn phòng Luật sư NHQuang và Cộng sự cùng đông đảo nhà khoa học của Viện Nhà nước và Pháp luật.

Phát biểu đề dẫn hội thảo, TS. Phạm Thị Hương Lan cho rằng, sự phát triển và ứng dụng của các công nghệ mới đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong đời sống xã hội. Công nghệ không chỉ tạo ra những phương thức mới để tiếp cận, khai thác và sử dụng thông tin mà còn tác động trực tiếp đến nhiều quan hệ xã hội, trong đó có những vấn đề liên quan đến gia đình và đời sống của mỗi cá nhân. Chúng ta cần nhìn nhận một cách đầy đủ rằng, bên cạnh khả năng hỗ trợ và tạo thuận lợi cho con người, công nghệ cũng có thể làm phát sinh những cách thức tác động mới mà pháp luật và các thiết chế hiện hành chưa phải lúc nào cũng có thể xử lý một cách đầy đủ, rõ ràng.

Khi xem xét những tác động của công nghệ, chúng ta không chỉ nhìn vào những lợi ích trước mắt mà cần đồng thời quan tâm đến cơ chế bảo đảm quyền và trách nhiệm của các chủ thể có liên quan. Điều đó cho thấy nhu cầu tiếp tục nghiên cứu, nhận diện đầy đủ các vấn đề pháp lý phát sinh và từng bước hoàn thiện cách thức bảo đảm quyền trong bối cảnh công nghệ ngày càng phát triển.

Tham luận mở đầu hội thảo là của ThS.NCS. Dương Hiểu Phong và CN. Phạm Anh Bảo có chủ đề “Bảo đảm quyền gia nhập thị trường của doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo trong bối cảnh phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ở Việt Nam hiện nay”. Bài viết phân tích cơ sở lý luận và thực trạng bảo đảm quyền gia nhập thị trường của doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo (DNKNST) trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (ĐMST) ngày càng trở thành động lực phát triển kinh tế. Các tác giả cho rằng, quyền gia nhập thị trường không chỉ dừng ở việc thành lập doanh nghiệp mà còn bao gồm khả năng thực hiện các thủ tục đầu tư, đáp ứng điều kiện kinh doanh và đưa sản phẩm, công nghệ, mô hình kinh doanh mới vào thị trường trong một môi trường pháp lý minh bạch, dễ dự liệu, linh hoạt và thích ứng.

Pháp luật Việt Nam đã có những bước tiến tích cực trong việc nhận diện DNKNST, số hóa và rút ngắn thủ tục đăng ký doanh nghiệp, đồng thời hình thành một số cơ chế thuận lợi nhằm thúc đẩy khởi nghiệp sáng tạo. Tuy nhiên, quy định về DNKNST chưa thống nhất, thủ tục đầu tư đối với doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài còn phức tạp, cơ chế ưu đãi chưa được áp dụng rộng rãi và sự chênh lệch về điều kiện thực thi giữa các địa phương. Trên cơ sở đó, bài viết kiến nghị cần thống nhất khái niệm DNKNST, đơn giản hóa thủ tục đầu tư có yếu tố nước ngoài, mở rộng các cơ chế tạo thuận lợi và tăng cường số hóa, chuẩn hóa việc thực thi pháp luật giữa các địa phương, qua đó tạo môi trường pháp lý thuận lợi hơn cho DNKNST gia nhập và phát triển trên thị trường.

Tiếp theo, PGS.TS. Phan Quốc Nguyên (Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội) trình bày tham luận “Pháp luật về tài sản trí tuệ nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo ở Việt Nam hiện nay: Thực trạng và định hướng hoàn thiện chính sách pháp luật”. Bài viết phân tích vai trò của pháp luật về tài sản trí tuệ trong thúc đẩy ĐMST ở Việt Nam, đồng thời khái quát khung pháp lý hiện hành liên quan đến sở hữu trí tuệ, khoa học công nghệ, chuyển giao công nghệ, trí tuệ nhân tạo, công nghệ cao và chuyển đổi số. Thực tiễn cho thấy hoạt động tạo lập, khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ, đặc biệt trong các trường đại học, đã có những chuyển biến tích cực, song vẫn còn những hạn chế trong việc xác định chủ sở hữu, quyền sử dụng và định giá tài sản trí tuệ.

Bài viết cũng chỉ ra những bất cập của pháp luật đối với các loại tài sản mới như tài sản số, AI và Blockchain, cũng như những rào cản trong việc góp vốn, chuyển giao và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất tăng cường tính liên kết, đồng bộ của hệ thống pháp luật, bổ sung tiêu chí xác định chủ sở hữu và người sử dụng tài sản trí tuệ mới, hoàn thiện quy định về quyền sử dụng tài sản trí tuệ để góp vốn và cụ thể hóa cơ chế định giá, nhất là đối với tài sản trí tuệ được hình thành từ ngân sách nhà nước.

Trao đổi tại hội thảo, bà Phan Thị Thùy Vân (Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia, Bộ Tài chính) cho rằng, chúng ta có thể thấy vai trò và sự tác động của công nghệ, đặc biệt là những công nghệ mới, đối với đời sống xã hội và gia đình. Việc ứng dụng công nghệ có thể mang lại nhiều lợi ích, đồng thời cũng đặt ra những vấn đề mới cần được quan tâm và làm rõ. Đặc biệt, một câu hỏi quan trọng cần được đặt ra là: Làm thế nào để bảo đảm được các quyền trong quá trình ứng dụng và phát triển công nghệ? Đây là một trong những vấn đề cần được tiếp tục trao đổi, bởi việc phát triển công nghệ phải đồng thời gắn với yêu cầu bảo đảm quyền của các chủ thể có liên quan.

Theo PGS.TS. Dương Quỳnh Hoa (Viện Nhà nước và Pháp luật), hiện nay, các trường đại học và cơ sở nghiên cứu đã tạo ra khá nhiều sản phẩm từ hoạt động nghiên cứu. Trong đó, một số sản phẩm được chuyển giao, thương mại hóa và trở thành những sản phẩm có giá trị. Tuy nhiên, trong quá trình này, vẫn còn những vấn đề liên quan đến cơ chế quản lý, khai thác và sử dụng tài sản trí tuệ cần tiếp tục được nghiên cứu và hoàn thiện. Từ thực tiễn đó, chúng ta cần có những chính sách về sử dụng tài sản trí tuệ theo hướng cởi mở và phù hợp hơn. Nếu có thể hoàn thiện được cơ chế, chính sách liên quan đến việc sử dụng và khai thác tài sản trí tuệ thì sẽ góp phần tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc chuyển giao, thương mại hóa các kết quả nghiên cứu.

Hội thảo tiếp tục lắng nghe Luật sư Nguyễn Hưng Quang (Văn phòng Luật sư NHQuang & Cộng sự) trình bày tham luận “Mô hình huy động vốn từ cộng đồng để thúc đẩy đổi mới sáng tạo: Kinh nghiệm quốc tế và đề xuất chính sách cho Việt Nam”. Các nền tảng gọi vốn cộng đồng không chỉ kết nối người có ý tưởng với cộng đồng và nhà đầu tư mà còn có thể tham gia sàng lọc, đánh giá ý tưởng và hỗ trợ phát triển dự án. Thực tiễn quốc tế cho thấy gọi vốn cộng đồng có nhiều hình thức như tài trợ, cho vay và đầu tư, trong khi Việt Nam vẫn còn những khoảng trống và bất cập về khuôn khổ pháp lý đối với các mô hình này. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật theo hướng tạo không gian cho các mô hình huy động vốn mới, đồng thời quy định rõ điều kiện hoạt động, trách nhiệm của các bên và cơ chế bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia.

Sau đó, ThS. Ngô Vĩnh Bạch Dương trình bày tham luận “Từ hỗ trợ năng lực đổi mới đến kiến tạo thị trường: Vai trò của pháp luật mua sắm công trong thúc đẩy đổi mới sáng tạo”. Bài viết nhấn mạnh, hỗ trợ năng lực nghiên cứu, công nghệ chỉ là một phần, còn cần tạo điều kiện để các sản phẩm, giải pháp mới tiếp cận thị trường và có khách hàng đầu tiên. Thực tiễn pháp luật Việt Nam đã hình thành khá nhiều cơ chế như ưu đãi đối với doanh nghiệp và sản phẩm đổi mới, tham vấn thị trường, hỗ trợ thử nghiệm, phương thức đấu thầu hai giai đoạn và các hình thức lựa chọn phù hợp với công nghệ mới, nhưng các cơ chế này chưa được liên kết thành một quy trình thống nhất. Kinh nghiệm của Liên minh Châu Âu và Hàn Quốc cho thấy, có thể tạo cầu cho đổi mới thông qua tham vấn thị trường, mô tả yêu cầu theo chức năng, đối tác đổi mới, công nhận sản phẩm và mua thử.

Tác giả cho rằng, hiệu quả của ưu đãi phụ thuộc vào đúng vị trí tác động trong chuỗi lựa chọn nhà thầu, bởi một giải pháp mới nếu bị loại từ khâu yêu cầu kỹ thuật hoặc điều kiện năng lực thì ưu đãi ở bước xếp hạng sau đó sẽ không còn tác dụng. Vì vậy, cần hoàn thiện sự liên kết giữa tham vấn thị trường, mô tả yêu cầu, phát triển – thử nghiệm – mua sản phẩm, đồng thời bảo đảm cạnh tranh, minh bạch, kiểm soát rủi ro và trách nhiệm giải trình để mua sắm công thực sự trở thành công cụ kiến tạo thị trường cho ĐMST.

Tham luận cuối tại hội thảo là của TS. Nguyễn Thu Dung (Viện Nhà nước và Pháp luật), “Mô hình hợp tác công tư trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo: Thách thức và kiến nghị hoàn thiện pháp luật ở Việt Nam hiện nay”. Bài viết phân tích vai trò và đặc điểm của hợp tác công – tư trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và ĐMST (STI-PPP), nhấn mạnh khả năng kết hợp nguồn lực, tri thức, năng lực và chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước với khu vực tư nhân. Tác giả làm rõ các mô hình STI-PPP, đồng thời chỉ ra những vấn đề pháp lý quan trọng như phân bổ rủi ro, cân bằng lợi ích công – tư, sự tham gia của doanh nghiệp nhỏ và vừa, quyền sở hữu trí tuệ và cơ chế quản trị dự án theo từng giai đoạn.

Về kinh nghiệm quốc tế, chẳng hạn mô hình VINN Excellence Center của Thụy Điển cho thấy, cần có cơ chế hợp tác linh hoạt, đồng đầu tư, quản trị đa bên, đánh giá định kỳ và thỏa thuận rõ ràng về quyền sở hữu, khai thác kết quả nghiên cứu. Đối với Việt Nam, pháp luật hiện hành đã hình thành nhiều cơ chế hỗ trợ STI-PPP như chia sẻ rủi ro tài chính, ưu đãi thuế, khai thác tài sản công cho nghiên cứu và cơ chế chấp nhận rủi ro trong hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D).

Tuy nhiên, tác giả cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật theo hướng tăng cường cạnh tranh và đánh giá chuyên môn độc lập, hướng dẫn rõ về sở hữu trí tuệ, giảm hành chính hóa trong quản trị và bảo đảm cân bằng giữa lợi ích công với động lực tham gia của khu vực tư nhân.

Bình luận tại hội thảo, TS. Nguyễn Tiến Đức (Viện Nhà nước và Pháp luật) nhìn nhận, có một câu hỏi quan trọng là khó khăn thực sự nằm ở đâu khi doanh nghiệp đang rất thiếu vốn, trong khi một lượng vốn đáng kể lại đang “ngủ yên” trong xã hội và chưa tìm được kênh kết nối phù hợp với nhu cầu của doanh nghiệp. Từ đó, TS. Tiến Đức cho rằng, cần nhìn nhận vai trò của pháp luật như một cây cầu kết nối giữa cung và cầu, đồng thời tạo ra một hành lang pháp lý đủ an toàn để người dân, doanh nghiệp và các nhà đầu tư có thể tham gia vào những hoạt động nghiên cứu, phát triển khoa học, công nghệ và ĐMST. Vì thế, cần có một cách tiếp cận tổng thể về pháp luật trong lĩnh vực này. Đặc biệt, đối với doanh nghiệp tư nhân, khi tham gia thị trường, có lẽ cần giảm bớt những quy định và thủ tục không thực sự cần thiết, để doanh nghiệp có không gian tự chủ và sáng tạo nhiều hơn.

Phát biểu kết thúc hội thảo, ThS. Ngô Vĩnh Bạch Dương nhìn nhận, nội dung những tham luận và trao đổi, thảo luận tại hội thảo đã chỉ ra mấy quan điểm, phát hiện chính. Đầu tiên là điểm nghẽn của ĐMST ở Việt Nam đang dần chuyển từ câu hỏi “có tạo ra được cái mới hay không” sang “cái mới có đi được vào nền kinh tế hay không”. Bên cạnh đó, số lượng công cụ pháp lý không còn là thước đo đầy đủ về chất lượng thể chế của ĐMST. Tư duy từ ưu đãi chung sang thiết kế thể chế theo chức năng và thiết kế theo rủi ro. Và cuối cùng, Nhà nước trong thời kỳ đổi mới này không chỉ tài trợ mà còn tạo lập giao dịch, là người mua, là đối tác đồng đầu tư và là chủ thể kiến tạo thị trường.