Đề tài đầu tiên báo cáo kết quả nghiên cứu do ThS. Lê Thị Hồng Xuân làm chủ nhiệm, có tiêu đề “Chính sách pháp luật hình sự đối với các tội phạm trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, thương mại”. Hai thành viên còn lại của đề tài là ThS. Nguyễn Ngọc Mai và TS. Trần Tuấn Minh.

Mở đầu, ThS. Lê Thị Hồng Xuân tập trung trình bày những vấn đề lý luận về chính sách pháp luật hình sự đối với các tội phạm trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, thương mại, bao gồm khái niệm, đặc điểm, vai trò, ý nghĩa và nội dung cơ bản của chính sách này. Nhóm tội phạm được xác định là các hành vi xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, có tính chất vụ lợi, phương thức thực hiện ngày càng tinh vi, có sự tham gia của cả cá nhân và pháp nhân thương mại, gây ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh và quyền lợi người tiêu dùng. Tác giả cũng làm rõ chính sách pháp luật hình sự hiện hành theo hướng phân hóa trách nhiệm giữa cá nhân và pháp nhân thương mại, đẩy mạnh nội luật hóa các cam kết quốc tế, tăng cường phân định ranh giới giữa xử lý hành chính và hình sự, đồng thời khuyến khích khắc phục hậu quả.

Bên cạnh đó, chính sách hình phạt được định hướng theo xu hướng "kinh tế hóa", ưu tiên phạt tiền, thu hồi tài sản, hạn chế áp dụng hình phạt tù trong những trường hợp phù hợp và tạo cơ chế miễn hoặc giảm trách nhiệm hình sự đối với chủ thể tích cực khắc phục hậu quả.

Tiếp theo, ThS. Nguyễn Ngọc Mai đi vào phân tích thực trạng và thực tiễn thực hiện chính sách pháp luật hình sự đối với nhóm tội phạm này qua các giai đoạn lập pháp. Tác giả khái quát quá trình phát triển của pháp luật hình sự Việt Nam từ trước năm 1985 đến Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), cho thấy xu hướng thu hẹp phạm vi hình sự hóa, tôn trọng quyền tự do kinh doanh và định lượng hóa rõ ràng ranh giới giữa vi phạm hành chính với tội phạm.

Đề tài cũng phân tích các quy định hiện hành về nhóm tội buôn lậu, hàng cấm, hàng giả, đầu cơ, quảng cáo gian dối và lừa dối khách hàng, đồng thời minh họa bằng nhiều vụ án điển hình xảy ra trong giai đoạn 2023 – 2025. ThS. Nguyễn Ngọc Mai nhấn mạnh, việc lần đầu tiên Nhà nước ghi nhận pháp nhân thương mại là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự đã tăng cường hiệu quả đấu tranh với các hành vi vi phạm trong hoạt động kinh doanh. Về hình phạt, chính sách hiện nay chuyển mạnh từ việc tước tự do sang tước lợi ích kinh tế thông qua tăng mức phạt tiền, đình chỉ hoạt động và các biện pháp thu hồi tài sản nhằm bảo đảm tính răn đe và phòng ngừa. Thực tiễn áp dụng cho thấy, công tác phát hiện, điều tra và xử lý các tội phạm kinh tế đã đạt nhiều kết quả tích cực nhờ cơ chế phối hợp giữa các cơ quan chức năng và việc thích ứng với các phương thức phạm tội trên môi trường số. Tuy nhiên, đề tài cũng chỉ ra nhiều khó khăn như chồng lấn trong định tội, vướng mắc về trách nhiệm hình sự của pháp nhân, bất cập trong giám định, định giá tài sản, xử lý vật chứng và thu hồi tài sản do phạm tội mà có. Những hạn chế này chủ yếu xuất phát từ các quy định tố tụng và thiếu hướng dẫn áp dụng thống nhất, làm ảnh hưởng đến hiệu quả xử lý các vụ án kinh tế phức tạp.

Trên cơ sở đó, chuyên đề khẳng định, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng, nâng cao hiệu quả thực thi, bảo đảm môi trường kinh doanh lành mạnh, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và tăng cường an ninh kinh tế trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số.

Trong chuyên đề cuối, TS. Trần Tuấn Minh phân tích xu hướng gia tăng của tội phạm trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh và thương mại ở Việt Nam theo hướng ngày càng tinh vi, có tổ chức, dịch chuyển sang môi trường số và gắn với tài sản mã hóa, từ đó đặt ra yêu cầu đổi mới chính sách pháp luật hình sự. Từ đó, tác giả đề xuất năm yêu cầu và ba định hướng hoàn thiện pháp luật theo hướng cân bằng giữa khoan hồng với sai phạm kinh tế thuần túy và xử lý nghiêm các hành vi xâm hại sức khỏe cộng đồng, đồng thời mở rộng chế tài kinh tế, nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản và hoàn thiện trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Cuối cùng, tác giả kiến nghị bốn nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thực thi, bao gồm: Tháo gỡ điểm nghẽn giám định tư pháp và định giá tài sản; nâng cao chất lượng đội ngũ và cơ chế phối hợp liên ngành; hiện đại hóa biện pháp nghiệp vụ và đẩy mạnh hợp tác quốc tế, đồng thời xây dựng cơ chế phòng ngừa tội phạm từ sớm thông qua cải cách thể chế, nâng cao văn hóa tuân thủ pháp luật và hiện đại hóa công tác quản lý.

Trong đó, để hiện đại hóa biện pháp nghiệp vụ thì cần ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn nhằm rà soát dòng tiền bất minh, phát hiện giao dịch thương mại điện tử có dấu hiệu trốn thuế, kinh doanh hàng giả trực tuyến. Việc đẩy mạnh hợp tác quốc tế cũng cần được coi trọng, thông qua việc ký kết, thực hiện hiệu quả các hiệp định tương trợ tư pháp hình sự, tập trung vào chia sẻ chứng cứ điện tử, dẫn độ và phong tỏa, tịch thu tài sản tẩu tán ra nước ngoài.

Góp ý cho đề tài, PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga cho rằng, về mặt lý luận, đề tài cần làm rõ tiêu chí, căn cứ để xác định nhóm đối tượng là tội phạm trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, thương mại. Đề tài cũng nhận được những trao đổi, thảo luận về các vấn đề: Công cụ để lượng hóa tính chất, mức độ nghiêm trọng của hành vi; chế tài tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự; triết lý nào để phân chia, xác định giữa trách nhiệm hình sự và trách nhiệm hành chính…

Đề tài thứ hai báo cáo kết quả nghiên cứu có chủ đề “Tái cơ cấu bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương trong kỷ nguyên mới ở Việt Nam” do ThS. Nguyễn Thị Hưng làm chủ nhiệm. Các thành viên đề tài gồm ThS. Nguyễn Thanh Tùng, ThS. Nguyễn Lê Dân, ThS. Lê Phương Hoa và ThS. Ngô Vĩnh Bạch Dương.

Đầu tiên, ThS. Nguyễn Thanh Tùng trình bày kết quả nghiên cứu của chuyên đề “Nhận thức lý luận về tái cơ cấu bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương”. Tác giả nhìn nhận tái cơ cấu bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương là quá trình sắp xếp, đổi mới tổ chức, chức năng, nhiệm vụ và phương thức hoạt động nhằm xây dựng nền hành chính tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới. Quá trình này hướng đến chuyển đổi từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang quản trị hiện đại dựa trên công nghệ số, đồng thời bảo đảm các nguyên tắc tinh gọn tổ chức, phân công, phân cấp hợp lý, tăng cường phối hợp và trách nhiệm giải trình giữa các cơ quan nhà nước. Việc đánh giá mô hình tổ chức bộ máy hành chính trung ương dự trên 06 tiêu chí cốt lõi: (i) Rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền; (ii) Cơ cấu tinh gọn, hợp lý; (iii) Hiệu quả vận hành và thực thi chính sách; (iv) Sử dụng hiệu quả nguồn lực công; (v) Trách nhiệm gải trình và và kiểm soát quyền lực; (vi) Khả năng thích ứng và phản ứng chính sách. Trong đó, việc thích ứng và phản ứng chính sách thể hiện qua việc cần linh hoạt trước chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và các thách thức mới trong bối cảnh khoa học công nghệ phát triển, đổi mới liên tục.

Về những yêu cầu và bối cảnh mới đặt ra đối với việc tái cơ cấu bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương, ThS. Nguyễn Thanh Tùng nhấn mạnh, tác động của chuyển đổi số, toàn cầu hóa, yêu cầu quản trị quốc gia hiện đại và kỳ vọng ngày càng cao của người dân, doanh nghiệp đối với chất lượng dịch vụ công. Trên cơ sở đó, đề tài chỉ ra sự cần thiết phải đánh giá toàn diện mối quan hệ giữa cải cách tổ chức bộ máy với cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị và khắc phục những bất cập còn tồn tại trong quá trình vận hành bộ máy. Từ đó, đề tài khẳng định tái cơ cấu bộ máy hành chính cần được thực hiện theo hướng tinh gọn, hiện đại, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ, đồng thời gắn với đổi mới thể chế, ứng dụng công nghệ và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức để đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới.

Tiếp theo, ThS. Nguyễn Lê Dân phân tích thực trạng tái cơ cấu bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương và đánh giá tác động trong kỷ nguyên mới. Tác giả nhấn mạnh xu hướng xây dựng mô hình quản trị hiện đại thông qua tinh gọn tổ chức, hợp nhất các bộ đa ngành, phân định rõ chức năng, nhiệm vụ và tăng cường điều phối liên ngành nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Quá trình tái cơ cấu đã thúc đẩy đổi mới phương thức vận hành trên nền tảng chuyển đổi số, mở rộng phân cấp, phân quyền, tăng cường quản trị dựa trên dữ liệu và nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công cho người dân, doanh nghiệp. Đề tài cũng chỉ ra những kết quả tích cực như giảm đầu mối tổ chức, nâng cao trách nhiệm giải trình, cải thiện năng lực hoạch định chính sách và xây dựng nền hành chính kiến tạo, phục vụ. Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn còn nhiều thách thức như khó khăn trong giai đoạn chuyển tiếp sau sáp nhập, sự chồng lấn ở các lĩnh vực mới, hạ tầng dữ liệu chưa đồng bộ và yêu cầu đổi mới tư duy, năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức. Trên cơ sở đó, ThS. Nguyễn Lê Dân nhận định, việc tiếp tục hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và đẩy mạnh chuyển đổi số là những điều kiện quan trọng để xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, hiện đại, liêm chính và phục vụ Nhân dân trong kỷ nguyên mới.

Đề tài cũng tìm hiểu, nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế với các quốc gia được lựa chọn là Nhật Bản, Trung Quốc, Singapore và Cộng hòa Pháp. Phần này do ThS. Lê Phương Hoa thực hiện. Trong đó, tại Cộng hòa Pháp, tiến trình tái cơ cấu bộ máy hành chính trung ương Pháp giai đoạn 2007 - 2012 dưới sự soi chiếu từ báo cáo của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế OECD là một bài học sâu sắc về tính đồng bộ trong quản trị công. Nó chứng minh rằng, một cuộc cải cách tổ chức cấu trúc thượng tầng (thành lập siêu bộ) chỉ có thể thành công khi được liên kết mạch lạc với sự tái cấu trúc bộ máy thực thi ở địa phương (liên ngành hóa), được thúc đẩy bằng kỷ luật nhân sự nghiêm ngặt và phải được cân bằng bằng một cơ chế đối thoại xã hội phù hợp để đảm bảo tính bền vững của toàn bộ hệ thống.

Từ việc phân tích những vấn đề lý luận, thực trạng tái cơ cấu bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương ở Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế, ThS. Nguyễn Thị Hưng đưa ra một số định hướng tiếp tục tái cơ cấu bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương trong kỷ nguyên mới, đó là:

-     Tiếp tục hoàn thiện cơ cấu tổ chức các bộ, cơ quan ngang bộ theo nguyên tắc quản lý đa ngành, đa lĩnh vực;

-     Xây dựng Chính phủ số và Chính phủ kiến tạo phát triển;

-     Hoàn thiện thể chế; tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với cải cách thủ tục hành chính;

-     Tái cơ cấu đội ngũ cán bộ, công chức theo yêu cầu quản trị hiện đại.

Sau đó, ThS. Ngô Vĩnh Bạch Dương đề xuất các nhóm giải pháp chính để tiếp tục tái cơ cấu bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới, trong đó nhóm giải pháp về nhận thức bao gồm: (i) Tiếp tục thống nhất việc tái cơ cấu bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương là quá trình thiết kế và hoàn thiện năng lực quản trị, không chỉ là sắp xếp tổ chức; (ii) Chuyển đổi tư duy quản lý tổ chức sang tư duy quản trị chức năng và chuỗi chính sách; (iii) Thống nhất nhận thức về mô hình bộ quản lý đa ngành, đa lĩnh vực; (iv) Thay đổi nhận thức về chuyển đổi số trong tái cơ cấu bộ máy; (v) Đề cao quản trị theo kết quả và trách nhiệm giải trình; (vi) Nhận thức đầy đủ về yêu cầu ổn định tổ chức và quản trị giai đoạn chuyển tiếp.

Trao đổi tại tọa đàm, TS. Nguyễn Thu Dung băn khoăn, trên thực tế có nhiều lĩnh vực có sự giao thoa về thẩm quyền giữa các Bộ khác nhau. Vậy khi có sự chồng chéo về thẩm quyền như vậy thì có cơ chế nào để xác định đâu là cơ quan chịu trách nhiệm chính.

Thảo luận góp ý cho đề tài, TS. Phạm Thị Hương Lan cho rằng, việc tái cơ cấu bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương không có nghĩa là tái cơ cấu về mặt cơ học mà cần xem xét toàn diện xem chức năng, nhiệm vụ các cơ quan của Chính phủ đã hợp lý, hoàn thiện chưa. Ngoài ra, đề tài nên có sự tìm hiểu về việc tái cơ cấu bộ máy hành chính nhà nước ở trung ương có mối quan hệ và tác động thế nào đến cơ quan thực hiện quyền lập pháp cũng như cơ quan thực hiện quyền tư pháp.