Đổi mới tư duy nghiên cứu

Sáng ngày 18/5/2026, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức Lễ kỷ niệm Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam 2026, phát đi thông điệp mạnh mẽ về đổi mới tư duy nghiên cứu, nâng cao chất lượng tư vấn chiến lược và xây dựng khoa học xã hội, nhân văn trở thành nền tảng tri thức quan trọng phục vụ phát triển đất nước.

Phát biểu tại buổi lễ, GS.TS Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện cho biết, ngày 18/5 không chỉ là dịp tôn vinh đội ngũ những người làm khoa học, mà còn là thời điểm để nhìn lại chặng đường phát triển, đánh giá những kết quả đạt được và xác định rõ hơn trách nhiệm đổi mới của Viện Hàn lâm trong giai đoạn phát triển mới.

Cách đây 63 năm, ngày 18/5/1963, Hồ Chí Minh đã dự Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất của Hội Phổ biến Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam và nhấn mạnh: Khoa học phải gắn với sản xuất, phục vụ nhân dân, góp phần nâng cao năng suất lao động và cải thiện đời sống xã hội. Tư tưởng đó tiếp tục trở thành kim chỉ nam cho sự phát triển của nền khoa học nước nhà.

Trải qua hơn bảy thập kỷ xây dựng và phát triển, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã hình thành hệ thống viện nghiên cứu, đơn vị đào tạo, tạp chí, xuất bản, bảo tàng và thông tin khoa học có uy tín; thực hiện nhiều nhiệm vụ nghiên cứu lớn có giá trị lý luận và thực tiễn cao; cung cấp nhiều luận cứ khoa học quan trọng phục vụ hoạch định chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước.

Đặc biệt, mới đây việc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trở lại là đơn vị sự nghiệp của Ban Chấp hành Trung ương Đảng theo Quyết định số 12-QĐ/TW ngày 30/3/2026 của Bộ Chính trị được đánh giá là bước chuyển chiến lược, mở ra yêu cầu mới về vị trí, chức năng và trách nhiệm chính trị của Viện trong hệ thống các cơ quan nghiên cứu, tham mưu của Đảng.

Nâng cao chất lượng nghiên cứu cơ bản

Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Viện Hàn lâm trở thành trung tâm nghiên cứu trọng điểm quốc gia, ngang tầm khu vực và quốc tế theo tinh thần Nghị quyết 45-NQ/TW, GS.TS Lê Văn Lợi đề nghị toàn Viện tập trung triển khai 5 nhóm giải pháp trọng tâm.

Giải pháp đầu tiên được xác định là tiếp tục nâng cao chất lượng nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, coi đây là nền tảng cốt lõi tạo nên bản sắc, uy tín và năng lực đóng góp của Viện.

Viện sẽ tập trung nghiên cứu, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; làm sâu sắc hơn lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam; tiếp tục tổng kết thực tiễn đổi mới và mô hình phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Cùng với đó, Viện đẩy mạnh nghiên cứu về thể chế phát triển, quản trị quốc gia, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền, dân chủ xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Các nghiên cứu về văn hóa, lịch sử, con người, hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị gia đình, dân tộc, tôn giáo, an sinh xã hội và phát triển con người cũng tiếp tục được ưu tiên nhằm tạo nền tảng lý luận phục vụ phát triển bền vững.

Giải pháp thứ hai là nâng cao chất lượng công tác tư vấn và tham gia đánh giá việc thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về lĩnh vực xã hội và nhân văn.

Theo lãnh đạo Viện, trong mô hình tổ chức mới, kết quả nghiên cứu của Viện phải phục vụ trực tiếp hơn cho Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư và các cơ quan lãnh đạo của Đảng, Nhà nước.

Điều này đòi hỏi các báo cáo tư vấn không chỉ bảo đảm tính khoa học mà còn phải trúng vấn đề, kịp thời, có địa chỉ cụ thể, khả thi và có thể hỗ trợ hiệu quả cho quá trình ra quyết định. Viện cũng đặt mục tiêu hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, có năng lực nghiên cứu thực chứng, phân tích dữ liệu, đánh giá tác động chính sách, khảo sát xã hội và dự báo chiến lược để đáp ứng yêu cầu mới.

Giải pháp thứ ba là đổi mới đào tạo sau đại học và mở rộng hợp tác quốc tế theo chiều sâu. Hoạt động đào tạo sau đại học sẽ được đặt trong tổng thể nhiệm vụ xây dựng đội ngũ, gắn kết chặt chẽ hơn giữa các viện nghiên cứu chuyên ngành với hoạt động đào tạo. Các nhà khoa học được khuyến khích tham gia sâu hơn vào công tác giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu, đồng thời mở rộng các ngành đào tạo mới đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên số.

Song song với đó, hợp tác quốc tế sẽ được đẩy mạnh theo hướng nghiên cứu chung, công bố chung, đào tạo chung, trao đổi học giả, chia sẻ dữ liệu, tiếp cận phương pháp nghiên cứu mới và tham gia các mạng lưới học thuật quốc tế dài hạn.

Giải pháp thứ tư được xác định là xây dựng và phát triển đội ngũ cán bộ khoa học có chất lượng, đáp ứng yêu cầu vị thế mới của Viện. Viện sẽ đẩy mạnh triển khai đề án đào tạo, bồi dưỡng cán bộ khoa học; chú trọng đào tạo thạc sĩ, tiến sĩ; tạo điều kiện cho cán bộ nghiên cứu xét chức danh giáo sư, phó giáo sư; tăng cường đào tạo ngoại ngữ, phương pháp nghiên cứu, lý luận chính trị và trải nghiệm thực tiễn tại cơ sở.

Giải pháp thứ năm là hiện đại hóa hạ tầng tri thức của Viện, bao gồm dữ liệu khoa học, thư viện, tạp chí, xuất bản và bảo tàng.

Theo GS.TS Lê Văn Lợi, thời gian tới, các hoạt động thông tin khoa học, dữ liệu, thư viện, tạp chí, xuất bản và bảo tàng không chỉ là hoạt động hỗ trợ mà phải trở thành bộ phận cấu thành năng lực nghiên cứu, năng lực tư vấn và sức ảnh hưởng học thuật của Viện.

Viện sẽ tập trung xây dựng hệ thống dữ liệu khoa học xã hội và nhân văn theo hướng thống nhất, liên thông, có khả năng chia sẻ và khai thác hiệu quả; phát triển thư viện số, kho tư liệu chuyên ngành và các bộ dữ liệu chuyên sâu phục vụ nghiên cứu, đào tạo và đánh giá chính sách.

Đối với hoạt động xuất bản, các tạp chí khoa học sẽ tiếp tục được chuẩn hóa quy trình biên tập, phản biện, phát triển theo hướng điện tử, số hóa, từng bước tiệm cận chuẩn mực khu vực và quốc tế.

Riêng lĩnh vực bảo tàng, Viện sẽ tiếp tục phát huy giá trị của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cùng các kho tư liệu đặc thù theo hướng hiện đại, tương tác, số hóa và hội nhập quốc tế.

Khẳng định quyết tâm đổi mới trong giai đoạn mới, GS.TS Lê Văn Lợi nhấn mạnh, vị thế mới của Viện Hàn lâm chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành năng lực mới, chất lượng mới và những đóng góp mới, thiết thực hơn cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước trong kỷ nguyên hội nhập và đổi mới sáng tạo.

Trong khuôn khổ chương trình, Viện Hàn lâm cũng khai mạc trưng bày thành tựu của Viện Thông tin Khoa học xã hội với chủ đề “Di sản tư liệu EFEO - từ lịch sử đến giá trị đương đại”, giới thiệu nhiều tư liệu quý đã đồng hành cùng tiến trình nghiên cứu khoa học xã hội ở Việt Nam suốt hơn một thế kỷ.