Tham dự tọa đàm có PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga, Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật cùng đông đủ các nhà nghiên cứu của Viện. Chủ trì tọa đàm là TS. Phạm Thị Hương Lan, Trưởng phòng Phòng Pháp luật Kinh tế.

Mở đầu tọa đàm là báo cáo của PGS.TS. Hoàng Kim Khuyên với chủ đề “Hoàn thiện pháp luật lao động và an sinh xã hội nhằm bảo đảm chuyển đổi việc làm và bảo vệ lao động phi chuẩn trong nền kinh tế số theo mô hình Flexicurity ở Việt Nam”. Bài viết phân tích tác động của chuyển đổi số đối với thị trường lao động Việt Nam, đặc biệt là sự gia tăng của các hình thức lao động phi chuẩn như lao động nền tảng, lao động tự do và việc làm theo yêu cầu. Tác giả cho rằng, hệ thống pháp luật lao động và an sinh xã hội hiện hành vẫn chủ yếu được xây dựng dựa trên mô hình việc làm truyền thống nên chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu bảo vệ các nhóm lao động mới. Dưới góc nhìn mô hình Flexicurity, bài viết chỉ ra ba hạn chế lớn gồm: Khái niệm người lao động còn mang tính truyền thống, hệ thống an sinh xã hội thiếu tính di động và liên tục, và chính sách hỗ trợ chuyển đổi việc làm chưa thực sự hiệu quả. Trên cơ sở đó, PGS.TS. Hoàng Kim Khuyên đề xuất hoàn thiện pháp luật lao động theo hướng linh hoạt có kiểm soát, mở rộng phạm vi bảo vệ đối với lao động nền tảng và lao động phụ thuộc kinh tế. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống an sinh xã hội lấy người lao động làm trung tâm, bảo đảm quyền lợi được duy trì xuyên suốt quá trình chuyển đổi nghề nghiệp. Mục tiêu cuối cùng là chuyển từ tư duy bảo vệ một công việc cụ thể sang bảo vệ khả năng duy trì việc làm và thích ứng nghề nghiệp của người lao động trong nền kinh tế số.

Tiếp theo, TS. Nguyễn Tiến Đức trình bày báo cáo với nội dung liên quan đến một vấn đề đang ngày càng trở nên cấp thiết đối với Việt Nam: Hoàn thiện thể chế pháp lý nhằm thúc đẩy kinh tế bạc.

Già hóa dân số không còn là một dự báo xa. Nó đã trở thành một điều kiện cấu trúc của phát triển, tác động trực tiếp đến lao động, y tế, an sinh xã hội, chăm sóc dài hạn, tài chính, tiêu dùng, dữ liệu cá nhân và chuyển đổi số. Tác giả khẳng định kinh tế bạc không chỉ là thị trường dành cho người cao tuổi mà là một hệ sinh thái liên ngành, trong đó người cao tuổi vừa là chủ thể quyền, người lao động, người tiêu dùng và người sử dụng các dịch vụ xã hội. Mặc dù Việt Nam đã có nhiều chính sách và quy định liên quan đến người cao tuổi, các quy định này vẫn còn phân tán, thiếu một kiến trúc pháp lý tích hợp để bảo vệ quyền, phân bổ rủi ro và thúc đẩy thị trường phát triển bền vững. Bài viết đề xuất bốn trụ cột cải cách gồm: (i) Hoàn thiện pháp luật lao động và việc làm cho người cao tuổi; (ii) Xây dựng hạ tầng chăm sóc, y tế, đầu tư và nhà ở thích ứng; (iii) Tăng cường hệ thống tài chính tuổi già và an sinh xã hội; (iv) Bảo vệ người cao tuổi trong môi trường số. TS. Nguyễn Tiến Đức nhấn mạnh, cần chuyển từ cách tiếp cận chính sách người cao tuổi sang xây dựng thể chế pháp lý cho xã hội già hóa, với Luật Người cao tuổi sửa đổi đóng vai trò luật khung và các luật chuyên ngành là các luật vệ tinh. Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống pháp luật vừa nhân văn, vừa hiệu quả, bảo đảm quyền của người cao tuổi đồng thời thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bao trùm trong xã hội già hóa.

Sau đó, tọa đàm lắng nghe ThS. Nguyễn Thị Bảo Nga trình bày tham luận “Bảo đảm chuyển đổi việc làm công bằng trong bối cảnh chuyển đổi xanh ở Việt Nam”. Báo cáo phân tích những tác động của quá trình chuyển đổi xanh đối với thị trường lao động Việt Nam, trong đó nhiều ngành nghề truyền thống suy giảm trong khi các việc làm xanh và công nghệ mới gia tăng. Quá trình này tạo ra nguy cơ mất việc làm đối với lao động kỹ năng thấp, lao động trung niên, lao động phi chính thức và lao động khu vực nông thôn nếu không có cơ chế hỗ trợ phù hợp. Tác giả chỉ ra rằng, pháp luật và chính sách hiện hành đã có một số nền tảng như tăng trưởng xanh, đào tạo nghề và bảo hiểm thất nghiệp, nhưng vẫn thiếu một khung pháp lý tổng thể về “chuyển đổi việc làm công bằng”. Chuyển đổi việc làm công bằng được phát triển bởi Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) nhằm nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm người lao động được hỗ trợ thích ứng với quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh thông qua việc làm bền vững, đào tạo lại kỹ năng, an sinh xã hội và đối thoại xã hội, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau. Các hạn chế nổi bật gồm chính sách đào tạo nghề chưa gắn với nhu cầu việc làm xanh, hệ thống an sinh xã hội chưa hỗ trợ hiệu quả quá trình chuyển đổi nghề nghiệp và chưa có cơ chế chia sẻ chi phí chuyển đổi giữa Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội. Để khắc phục, ThS. Bảo Nga đề xuất cần xây dựng khung pháp lý riêng về chuyển đổi việc làm công bằng, tăng cường đào tạo lại kỹ năng xanh, mở rộng an sinh xã hội và hỗ trợ chủ động cho người lao động trong quá trình chuyển nghề. Đồng thời, cần nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp và thúc đẩy đối thoại xã hội nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi xanh diễn ra công bằng, bền vững và không để người lao động bị bỏ lại phía sau.

Tham luận cuối trình bày tại tọa đàm là của NCV. Nguyễn Thị Thu Hiền, “Thách thức pháp lý đặt ra và giải pháp hoàn thiện pháp luật về an sinh xã hội đối với lao động phi chính thức trong nền kinh tế số ở Việt Nam”. Tác giả đã phân tích những thách thức pháp lý trong việc bảo đảm an sinh xã hội cho lao động phi chính thức trong nền kinh tế số ở Việt Nam, đặc biệt là những hạn chế trong tiếp cận việc làm chính thức, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm y tế. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ trình độ nghề nghiệp và nhận thức pháp luật còn hạn chế của người lao động, cùng với tình trạng doanh nghiệp né tránh trách nhiệm thông qua các loại hợp đồng không chính thức. Báo cáo nhận định, hệ thống pháp luật hiện hành vẫn còn nhiều khoảng trống, như thiếu chế độ bảo hiểm phù hợp, mức đóng bảo hiểm xã hội còn cao và chưa có cơ chế bảo vệ hiệu quả đối với lao động nền tảng trong môi trường số. Từ những bất cập trên, báo cáo đề xuất hoàn thiện pháp luật về việc làm, mở rộng quyền lợi bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp, giảm gánh nặng chi phí tham gia bảo hiểm, đồng thời tăng cường tuyên truyền và hỗ trợ để mở rộng độ bao phủ an sinh xã hội cho lao động phi chính thức.

Tọa đàm đã thu nhận nhiều ý kiến trao đổi về các tham luận cũng như thảo luận sôi nổi về các nội dung liên quan đến các vấn đề như: kinh tế nền tảng, phân biệt giữa quyền lao động và quyền có việc làm, lao động số và lao động làm việc trên môi trường số…