Chủ trì Hội thảo gồm: PGS.TS. Đoàn Minh Huấn, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh; GS.TS. Nguyễn Xuân Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị khóa XIII, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương; GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, Phó Trưởng ban Chính sách, chiến lược Trung ương; PGS.TS. Nguyễn Mạnh Hùng, Phó Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch, Tổng thư ký Hội đồng Lý luận Trung ương; PGS.TS. Tạ Minh Tuấn, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm. Hội thảo có sự tham dự của gần 300 đại biểu là các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý và hoạch định chính sách.

Hội thảo được tổ chức trong bối cảnh đất nước ta đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới với những yêu cầu ngày càng cao về chất lượng tăng trưởng, năng lực cạnh tranh quốc gia và phát triển đất nước nhanh và bền vững. Trong bối cảnh đó, phát triển con người không chỉ là một vấn đề khoa học và chính sách mang ý nghĩa trước mắt mà còn là vấn đề chiến lược lâu dài liên quan trực tiếp đến nâng cao sức mạnh nội sinh, nguồn lực và động lực phát triển; đồng thời phục vụ nhiệm vụ xây dựng con người mới Việt Nam XHCN và bảo đảm tiền đồ của dân tộc trong thế kỷ XXI.

Đặt con người ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển đất nước trong kỷ nguyên số và hội nhập quốc tế

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS Đoàn Minh Huấn, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh, sau gần 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, toàn diện trong phát triển kinh tế - xã hội, đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân không ngừng được cải thiện, chất lượng phát triển con người từng bước được nâng cao thể hiện qua chỉ số phát triển con người (HDI). Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, phát triển con người ở Việt Nam hiện nay vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức mới. Bất bình đẳng trong tiếp cận các cơ hội phát triển giữa các vùng miền, nhóm xã hội và nhóm dân cư vẫn còn tồn tại; khoảng cách thu nhập, khoảng cách số và sự chênh lệch trong khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội có xu hướng gia tăng trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức.

Đồng thời, Việt Nam cũng đang phải đối mặt với những thách thức ngày càng phức tạp như biến đổi khí hậu, già hóa dân số, dịch bệnh, các nguy cơ an ninh phi truyền thống và những vấn đề liên quan đến an ninh con người. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy phát triển, hoàn thiện thể chế và xây dựng các chính sách phát triển con người theo hướng toàn diện, bao trùm, bền vững và thích ứng với bối cảnh phát triển mới của đất nước.

PGS.TS. Đoàn Minh Huấn nêu rõ, nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của phát triển con người, Đảng ta luôn xác định con người vừa là chủ thể, vừa là mục tiêu, đồng thời là động lực của sự phát triển. Tại Đại hội XIV, phát triển con người tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển đất nước, với định hướng: “Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số”. Định hướng này không chỉ thể hiện sự kế thừa nhất quán quan điểm của Đảng về phát triển con người, mà còn phản ánh bước phát triển mới trong tư duy khi gắn phát triển con người với chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế.

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, GS.TS. Nguyễn Xuân Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị khóa XIII, Chủ tịch Hội đồng Lý luận trung ương khẳng định, phát triển con người là vấn đề có ý nghĩa nền tảng, xuyên suốt trong hệ thống lý luận và tư tưởng phát triển của Đảng. Chủ nghĩa Mác – Lênin luôn xác định con người vừa là mục tiêu, vừa là chủ thể sáng tạo của lịch sử; giải phóng và phát triển con người là mục tiêu cao nhất của chủ nghĩa xã hội. Karl Marx khẳng định bản chất của con người là “tổng hòa các quan hệ xã hội” và theo đó, phát triển con người không thể tách rời với hoàn thiện thể chế, phát triển văn hóa, đề cao dân chủ và kiến tạo môi trường xã hội thuận lợi cho sự phát triển.

Theo đó, kế thừa và phát triển sáng tạo quan điểm đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặt con người ở vị trí trung tâm của sự nghiệp cách mạng. Người nhấn mạnh rằng muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì trước hết cần phải có con người xã hội chủ nghĩa và con người XHCN phải có đủ đức, trí, thể, mỹ, phát triển hài hòa về đức và tài, có lòng yêu nước, năng lực lao động, tinh thần trách nhiệm, tư duy sáng tạo và khát vọng cống hiến. Trên nền tảng đó, ngày nay, Đảng ta đã và đang tiếp tục hoàn thiện nhận thức lý luận về phát triển con người, xác định con người vừa là mục tiêu, vừa là nguồn lực nội sinh, chủ thể và là động lực quan trọng nhất của sự nghiệp xây dựng, phát triển nhanh, bền vững đất nước và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.

Quán triệt quan điểm mới của Đại hội XIV, GS.TS. Nguyễn Xuân Thắng đề nghị  Hội thảo tập trung làm rõ một số vấn đề trọng tâm như sau:

Thứ nhất, nhận diện đầy đủ những biến đổi sâu sắc của thời đại đang tác động trực tiếp đến con người và xã hội Việt Nam (trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa và công nghệ số…).

Thứ hai, tiếp tục làm sâu sắc và nâng tầm lý luận về phát triển con người Việt Nam trong điều kiện mới. Phát triển con người không thể chỉ tiếp cận từ góc độ con người kinh tế hay con người kỹ thuật, mà phải hướng tới phát triển con người Việt Nam toàn diện, bền vững, bao trùm, gắn với an ninh, an toàn và hạnh phúc. Đặc biệt, cần tiếp tục làm rõ nội hàm “con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa” trong thời kỳ mới – đó phải là con người phát triển vừa hài hòa về trí tuệ, đạo đức, văn hóa, bản lĩnh, năng lực số, khát vọng phát triển, trách nhiệm xã hội, tinh thần cống hiến, có năng lực hội nhập, sáng tạo trong thời đại số; vừa giữ gìn bản sắc dân tộc và các giá trị nhân văn của chủ nghĩa xã hội.

Thứ ba, phân tích sâu hơn các điểm nghẽn thể chế và chính sách đang cản trở phát triển con người hiện nay, đặc biệt là trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao; phát hiện và trọng dụng nhân tài; trong liên kết giữa giáo dục với khoa học - công nghệ và thị trường lao động; trong xây dựng môi trường văn hóa và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Đặc biệt, cần làm rõ vai trò của Nhà nước, thị trường, xã hội và gia đình trong phát triển con người; bảo đảm công bằng trong tiếp cận cơ hội phát triển, nhất là đối với các nhóm yếu thế, vùng sâu, vùng xa và đồng bào dân tộc thiểu số, v.v..

Thứ tư, trên cơ sở tổng kết thực tiễn và nghiên cứu lý luận, cần sớm xây dựng chiến lược tổng thể quốc gia về phát triển con người Việt Nam, trọng tâm là xây dựng con người mới Việt Nam XHCN, phù hợp với thực tiễn phát triển mới của đất nước và xu thế thời đại.

Thứ năm, tạo bước chuyển căn bản có tính nền tảng trong tư duy phát triển con người, từ cách tiếp cận quản lý hành chính, áp đặt, thiết chế cứng nhắc sang kiến tạo môi trường và các điều kiện thể chế, văn hóa và xã hội để con người tự phát triển.

Thứ sáu, đề xuất, kiến tạo và quản trị không gian phát triển con người cả trên môi trường số và môi trường quốc tế.

Hội thảo gồm hai phiên thảo luận. Phiên thứ nhất với chủ đề “Phát triển con người Việt Nam trong bối cảnh mới: Những vấn đề lý luận và thực tiễn” tập trung trao đổi các nội dung về phát triển con người Việt Nam; tiếp biến văn hóa và phát triển con người; phát triển con người, quyền con người và an ninh con người; vai trò của hệ sinh thái văn hóa và tác động của công nghệ số đối với phát triển con người. Phiên thứ hai thảo luận bàn tròn với chủ đề “Định hướng, giải pháp phát triển con người Việt Nam toàn diện trong bối cảnh mới” có sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học và nhà quản lý nhằm trao đổi, đề xuất các định hướng và giải pháp về chính sách phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn mới.

Làm rõ những thách thức mới đối với phát triển con người Việt Nam trong thời đại số

Bàn luận về thành tựu và những vấn đề đặt ra về phát triển con người Việt Nam trong bối cảnh mới, TS Nguyễn Đình Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, cần phải thay đổi về cách tiếp cận đối với phát triển con người trong bối cảnh mới. Theo đó phát triển con người không chỉ quan tâm đến việc mở rộng cơ hội mà còn là nâng cao hiệu quả chuyển hóa cơ hội thành kết quả, năng lực của con người. Có nghĩa là con người không chỉ được bảo đảm cơ hội tiếp cận các nguồn lực mà còn thụ hưởng và nâng cao năng lực bản thân để có khả năng chống chịu trước các cú sốc (dịch bệnh, thiên tai, biến động kinh tế, việc làm) và thích ứng với những biến đổi của bối cảnh mới.

Theo TS. Nguyễn Đình Tuấn, để thực hiện điều này đòi hỏi nâng cao chất lượng các dịch vụ xã hội, chất lượng giáo dục và y tế theo hướng hiện đại, bao trùm; tạo sự công bằng trong cơ hội tiếp cận các nguồn lực cơ bản, đồng thời thúc đẩy tăng trưởng kinh tế gắn với năng suất, việc làm bền vững, phân phối thu nhập hợp lý và chuyển hóa thu nhập quay lại giúp nâng cao năng lực phát triển con người.

Phân tích về tiếp biến văn hóa và phát triển con người Việt Nam vượt qua các cú sốc văn hóa, PGS.TS. Phạm Duy Đức, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh, phát triển con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới cần được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với năng lực tiếp biến văn hóa. Việc xây dựng hệ giá trị định hướng, nâng cao năng lực văn hóa và năng lực số, phát huy vai trò của truyền thông và hoàn thiện các thiết chế xã hội là những điều kiện quan trọng để quá trình tiếp biến diễn ra theo hướng tích cực. Chỉ khi tiếp biến văn hóa trở thành một năng lực phổ quát và có định hướng, con người Việt Nam mới có thể không chỉ vượt qua các cú sốc văn hóa, mà còn chủ động biến chúng thành nguồn lực cho phát triển bền vững.

Dựa trên cách tiếp cận liên ngành – tích hợp, GS.TS. Võ Khánh Vinh, nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm nhìn nhận phát triển con người, quyền con người và an ninh con người là các thành tố của một hệ thống thống nhất, trong đó quyền là nội dung, an ninh là điều kiện và phát triển con người là mục tiêu tổng hợp. Qua đó tập trung phân tích mối quan hệ giữa ba trụ cột, làm rõ cơ sở lý luận, cấu trúc và cơ chế tương tác; đề xuất định hướng chiến lược và giải pháp thể chế nhằm phát triển con người Việt Nam theo hướng toàn diện, bao trùm và bền vững trong kỷ nguyên mới.

Hoàn thiện cơ sở lý luận, chính sách phát triển con người Việt Nam toàn diện, bao trùm và bền vững trong giai đoạn mới

Phát biểu tổng kết và bế mạc Hội thảo, GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh: Hội thảo đã cung cấp nhiều luận cứ khoa học có giá trị, góp phần làm sâu sắc thêm nhận thức lý luận và thực tiễn về phát triển con người Việt Nam trong bối cảnh phát triển mới. Đồng thời cung cấp nhiều luận cứ khoa học quan trọng cho việc xây dựng và hoàn thiện chính sách phát triển con người Việt Nam trong thời kỳ mới, hướng tới mục tiêu phát triển nhanh và bền vững đất nước. Từ các tham luận và ý kiến trao đổi tại Hội thảo, có thể khái quát một số nhận thức như sau:

Một là, phát triển con người luôn phải được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển, vừa là mục tiêu, vừa là động lực, vừa là chủ thể của quá trình phát triển. Con người không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể đóng vai trò quan trọng trong việc kiến tạo phát triển.

Hai là, phát triển con người Việt Nam đang đứng trước những thách thức đa chiều trong bối cảnh chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và đổi mới mô hình tăng trưởng.

Ba là, phát triển con người trong giai đoạn mới đòi hỏi phải đặc biệt quan tâm đến xây dựng hệ giá trị, lối sống và đạo đức của con người Việt Nam.

Bốn là, bối cảnh phát triển mới đòi hỏi phải đổi mới mạnh mẽ tư duy và khung chính sách phát triển con người theo hướng tích hợp, bao trùm và bền vững.

Hội thảo là diễn đàn trao đổi học thuật quý báu nhằm bổ sung luận cứ khoa học và thực tiễn phục vụ nghiên cứu, hoạch định và hoàn thiện chủ trương, chính sách phát triển con người Việt Nam theo hướng toàn diện, bao trùm, bền vững và thích ứng với những biến đổi nhanh chóng của thời đại. Cùng với sự lan tỏa thông tin và truyền thông, hội thảo còn góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của phát triển con người trong bối cảnh mới hiện nay.