Phát biểu mở đầu Hội thảo, PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga, Chủ nhiệm đề tài, nhấn mạnh yêu cầu thống nhất cách tiếp cận về “chính sách pháp luật về quản trị địa phương”. Theo đó, chính sách pháp luật về quản trị địa phương được hiểu là tổng thể các quan điểm, mục tiêu, nguyên tắc, định hướng, giải pháp và công cụ pháp lý được hình thành dưới sự lãnh đạo của Đảng, do Nhà nước thể chế hóa, tổ chức thực hiện, giám sát, đánh giá và điều chỉnh, nhằm xác lập và vận hành khuôn khổ quản trị địa phương hiệu lực, hiệu quả, minh bạch, có trách nhiệm giải trình, phục vụ Nhân dân, thúc đẩy phát triển và bảo đảm sự thống nhất của quyền lực nhà nước.

PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga cũng nhấn mạnh rằng chính sách pháp luật về quản trị địa phương cần trả lời câu hỏi: Mô hình quản trị nào đang được lựa chọn, mô hình đó được thể chế hóa ra sao, được tổ chức thực hiện bằng những điều kiện nào, được kiểm soát, giám sát, đánh giá và điều chỉnh như thế nào trong thực tiễn. Chủ nhiệm đề tài đề nghị các tham luận tập trung làm rõ mô hình quản trị địa phương đang được định hình ở Việt Nam, mức độ thể chế hóa của mô hình đó, các điều kiện bảo đảm thực thi và định hướng hoàn thiện chính sách pháp luật để chính quyền địa phương vận hành hiệu lực, hiệu quả, minh bạch, có trách nhiệm giải trình, phục vụ Nhân dân và thúc đẩy phát triển.

PGS.TS. Bùi Tiến Đạt, Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, trình bày tham luận “Phân quyền, tản quyền trong cải cách quản trị địa phương trên thế giới: Một số góc nhìn so sánh và kinh nghiệm cho Việt Nam”. Tham luận tiếp cận phân quyền, tản quyền như một xu hướng cải cách quản trị địa phương phổ biến trên thế giới, nhưng nhấn mạnh rằng hiệu quả của phân quyền phụ thuộc rất lớn vào cách thức thiết kế và tổ chức thực hiện. Từ kinh nghiệm quốc tế, tác giả phân tích các chiều cạnh của phân quyền về chính trị, hành chính, tài chính; đồng thời chỉ ra các vấn đề cần lưu ý như năng lực quản trị của địa phương, bất bình đẳng vùng miền, chồng chéo thẩm quyền, áp lực tài chính, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Tham luận gợi mở rằng phân quyền không phải là mục tiêu tự thân mà là công cụ thiết kế thể chế; chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với năng lực thực thi, cơ chế phối hợp giữa các cấp chính quyền, giám sát hiệu quả và chính sách phát triển vùng.

TS. Phan Thanh Hà, Viện Nhà nước và Pháp luật, trình bày tham luận “Khung chính sách pháp luật về hoạt động quản trị của chính quyền địa phương ở Việt Nam: Một số vấn đề đặt ra”. Tham luận cho rằng nghiên cứu chính sách pháp luật về hoạt động quản trị của chính quyền địa phương không nên chỉ dừng ở việc phân tích các quy định hiện hành, mà cần tiếp cận từ toàn bộ quá trình chính sách, gồm hình thành, lựa chọn, thể chế hóa, tổ chức thi hành, giám sát, đánh giá và điều chỉnh sau ban hành. Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất khung phân tích gồm năm yếu tố: định hướng chính sách pháp luật; xây dựng và lựa chọn chính sách pháp luật; thể chế hóa chính sách pháp luật; tổ chức thi hành chính sách pháp luật; giám sát, đánh giá, phản hồi và điều chỉnh chính sách pháp luật. Cách tiếp cận này giúp nhận diện mức độ liên kết, đồng bộ và khả năng vận hành tổng thể của chính sách pháp luật về hoạt động quản trị của chính quyền địa phương trong mối quan hệ với phân cấp, phân quyền, dịch vụ công, dữ liệu, chuyển đổi số, dân chủ ở cơ sở, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình.

Trao đổi thêm về nội dung này, PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga cho rằng cách tiếp cận theo vòng đời chính sách có ý nghĩa quan trọng. Chính sách pháp luật về quản trị địa phương không nên chỉ được xem xét ở khâu ban hành văn bản mà cần được đánh giá trong toàn bộ quá trình từ nhận diện vấn đề, lựa chọn chính sách, thể chế hóa, tổ chức thực hiện, giám sát, đánh giá đến điều chỉnh sau thực thi. Cách tiếp cận này cho phép nhận diện rõ hơn những khoảng trống hiện nay, nhất là độ vênh giữa thẩm quyền được phân cấp, phân quyền với nguồn lực, nhân lực, dữ liệu, quy trình, cơ chế phối hợp và trách nhiệm giải trình của từng cấp chính quyền địa phương.

Phát biểu về những hạn chế, trùng lặp, giao thoa chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan, đơn vị trong hệ thống chính trị theo các trục và giữa các cấp, PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga nhấn mạnh rằng sau sắp xếp tổ chức bộ máy, vấn đề trọng tâm là chất lượng vận hành của mô hình mới. Một số điểm nghẽn nổi bật được nhận diện gồm: nhiệm vụ đã phân cấp nhưng thủ tục chưa rút gọn; nhiệm vụ đã giao cho địa phương nhưng dữ liệu, phần mềm, kinh phí và nhân lực chưa đi kèm; lĩnh vực liên ngành nhưng chưa rõ cơ quan chủ trì; cơ chế kiểm tra, giám sát rộng nhưng còn phân tán; quyền lực hành chính ở cấp xã được mở rộng nhưng thiết chế giám sát xã hội chưa được tăng cường tương ứng.

Với tham luận “Chính sách pháp luật về quản trị nhân lực địa phương: Lý luận, thực trạng ở Việt Nam và một số kiến nghị”, TS. Lê Thương Huyền, Viện Nhà nước và Pháp luật, xác định quản trị nhân lực địa phương là một cấu phần quan trọng của quản trị địa phương, bởi mọi chính sách về tổ chức chính quyền, phân cấp, phân quyền và cung ứng dịch vụ công chỉ có thể vận hành thông qua năng lực, phẩm chất và hiệu quả thực thi công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức ở địa phương. Tác giả phân tích tác động của mô hình chính quyền địa phương hai cấp đối với quản trị nhân lực, nhất là các vấn đề về vị trí việc làm, tuyển dụng, sử dụng, đào tạo, đánh giá, đãi ngộ, xử lý cán bộ dôi dư và phân cấp trong quản lý nhân lực giữa trung ương, cấp tỉnh và cấp xã. Trên cơ sở đó, tham luận đề xuất tiếp tục hoàn thiện chính sách pháp luật về quản trị nhân lực địa phương theo hướng lấy vị trí việc làm, năng lực thực thi, chất lượng phục vụ và trách nhiệm giải trình làm trọng tâm.

Trao đổi sau tham luận, PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga nhấn mạnh, quản trị nhân lực địa phương là một điều kiện bảo đảm cho phân cấp, phân quyền, tổ chức thực thi nhiệm vụ, cung ứng dịch vụ công và trách nhiệm giải trình ở địa phương. Chính sách pháp luật về quản trị địa phương đòi hỏi làm rõ mối quan hệ giữa nhiệm vụ được giao, vị trí việc làm, năng lực thực thi, cơ chế phối hợp liên ngành, hỗ trợ từ cấp tỉnh đối với cấp xã và kết quả phục vụ người dân, doanh nghiệp.

PGS.TS. Đinh Dũng Sỹ, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp luật, Văn phòng Chính phủ, cho rằng cần tiếp tục làm rõ nội hàm của quan điểm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, nhất là trong mối quan hệ với các khái niệm phân cấp, phân quyền, tự chủ địa phương và trách nhiệm giải trình. Theo ông, phân cấp cần được nghiên cứu như một cơ chế có điều kiện, có tiêu chí đánh giá và có khả năng điều chỉnh trong quá trình thực hiện. Trường hợp việc phân cấp được thực hiện hiệu quả, có đủ điều kiện bảo đảm và phù hợp với yêu cầu quản trị địa phương, có thể nghiên cứu hoàn thiện thành cơ chế phân quyền ổn định hơn; ngược lại, nếu phát sinh bất cập hoặc không bảo đảm hiệu quả thì cần có cơ chế điều chỉnh phù hợp.

ThS. Nguyễn Thanh Tùng, Viện Nhà nước và Pháp luật, đề nghị đề tài cần đánh giá đa chiều hơn tác động của việc sắp xếp tổ chức bộ máy và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Theo đó, cần đánh giá cả những hạn chế đã được khắc phục và những khó khăn mới phát sinh trong quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Từ các tham luận và ý kiến trao đổi, Chủ nhiệm đề tài nhấn mạnh yêu cầu các chuyên đề tiếp tục bám sát trục nghiên cứu chung là hoàn thiện thể chế vận hành quản trị địa phương. Theo đó, mỗi nội dung nghiên cứu cần làm rõ mối quan hệ giữa thẩm quyền và điều kiện thực thi; giữa phân cấp, phân quyền và kiểm soát quyền lực; giữa tự chủ địa phương và trách nhiệm giải trình; giữa chuyển đổi số và quản trị dữ liệu; giữa chất lượng công vụ và kết quả phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Kết luận Hội thảo, các ý kiến thống nhất cho rằng việc nghiên cứu chính sách pháp luật về quản trị địa phương cần được đặt trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, phân cấp, phân quyền phù hợp, chuyển đổi số và yêu cầu nâng cao chất lượng phục vụ Nhân dân. Các tham luận và ý kiến trao đổi tại Hội thảo là cơ sở quan trọng để nhóm nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện khung lý luận, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp hoàn thiện chính sách pháp luật về quản trị địa phương trong thời gian tới.