Bối cảnh “ngàn cân treo sợi tóc” của Hiến pháp năm 1946 và vai trò khởi xướng của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Ngay từ những ngày đầu của chính quyền cách mạng, xây dựng Hiến pháp đã được xác định là một trong những nhiệm vụ cấp bách. Tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề nghị sớm tổ chức Tổng tuyển cử theo chế độ phổ thông đầu phiếu và xây dựng một bản hiến pháp dân chủ. Giữa lúc phải chống nạn đói, nạn mù chữ và nguy cơ ngoại xâm, chủ trương ấy thể hiện quyết tâm xây dựng chính quyền do nhân dân lựa chọn, tổ chức và hoạt động trên nền tảng Hiến pháp.

Ngày 20/9/1945, Sắc lệnh số 34/SL thành lập Ủy ban dự thảo Hiến pháp gồm bảy người do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu. Ngày 10/11/1945, bản Dự án Hiến pháp được công bố trên báo Cứu quốc để nhân dân thảo luận, góp ý. Sau cuộc Tổng tuyển cử ngày 6/1/1946, Quốc hội khóa I họp kỳ thứ nhất ngày 2/3/1946 và thành lập Ban dự thảo Hiến pháp gồm 11 thành viên. Tại kỳ họp thứ hai, từ ngày 28/10 đến ngày 9/11/1946, Quốc hội thảo luận, sửa đổi và bổ sung từng điều. Ngày 9/11/1946, Hiến pháp được thông qua với 240 phiếu tán thành trên tổng số 242 phiếu. Bản Hiến pháp gồm Lời nói đầu, 7 chương và 70 điều.

Dấu ấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ ở việc khởi xướng và trực tiếp chỉ đạo soạn thảo, mà còn ở tinh thần dân chủ trong quá trình lập hiến. Thông cáo của Chính phủ lâm thời ngày 10/11/1945 nêu rõ việc công bố dự thảo là để mọi người "đọc kỹ càng và được tự do bàn bạc phê bình". Theo lời kể của cụ Vũ Đình Hòe được dẫn trong tư liệu của Quốc hội, Người nhận viết Lời nói đầu, phần nêu ba nguyên tắc định hướng cho toàn bộ bản Hiến pháp. Hiến pháp năm 1946 vì vậy kết tinh tư tưởng dân chủ của Người, trí tuệ của tập thể soạn thảo và sự đóng góp của nhân dân.

Ngày 19/12/1946, chỉ 40 ngày sau khi Hiến pháp được thông qua, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ.

Do hoàn cảnh chiến tranh, Hiến pháp năm 1946 chưa có điều kiện thi hành đầy đủ. Ngay khi thông qua Hiến pháp, Quốc hội đã giao cho Ban Thường trực Quốc hội "cùng với Chính phủ ban bố và thi hành Hiến pháp khi có điều kiện", đồng thời xác định rằng trong thời kỳ chưa thi hành được, Chính phủ "phải dựa vào những nguyên tắc đã định trong Hiến pháp để ban hành các sắc luật". Quyết định ấy khẳng định vai trò nền tảng của Hiến pháp đối với hoạt động của Nhà nước trong điều kiện kháng chiến.

Bốn giá trị dân chủ, tiến bộ của Hiến pháp năm 1946

Hiến pháp năm 1946 đặt nền tảng pháp lý cho chế độ dân chủ cộng hòa, xác lập quyền làm chủ của nhân dân và những nguyên tắc tổ chức Nhà nước Việt Nam mới. Những giá trị dân chủ, tiến bộ ấy được thể hiện rõ trên bốn phương diện.

Thứ nhất, chủ quyền thuộc về nhân dân. Điều thứ 1 xác định "Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo". Nguyên tắc này được cụ thể hóa bằng quyền phúc quyết của nhân dân tại Điều thứ 21. Theo Điều thứ 32, những việc quan hệ đến vận mệnh quốc gia được đưa ra nhân dân phúc quyết nếu hai phần ba tổng số nghị viên đồng ý. Điều thứ 70 quy định những sửa đổi Hiến pháp, sau khi được Nghị viện ưng chuẩn, phải đưa ra toàn dân phúc quyết. Các quy định ấy khẳng định nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước và giữ quyền quyết định cuối cùng đối với việc sửa đổi Hiến pháp.

Thứ hai, quyền tự do, dân chủ của công dân được bảo đảm. Điều thứ 9 khẳng định nam, nữ ngang quyền về mọi phương diện; Điều thứ 10 ghi nhận các quyền tự do ngôn luận, xuất bản, tổ chức và hội họp, tín ngưỡng, cư trú và đi lại. Điều thứ 11 quy định khi tư pháp chưa quyết định thì không được bắt bớ, giam cầm công dân; nhà ở và thư tín của công dân không được xâm phạm trái pháp luật. Những quy định này đánh dấu bước chuyển từ thân phận người dân thuộc địa sang địa vị công dân của một nước độc lập, có các quyền tự do được Hiến pháp bảo vệ.

Quyền tham gia xây dựng chính quyền được xác lập bằng chế độ phổ thông đầu phiếu, bỏ phiếu tự do, trực tiếp và kín tại Điều thứ 17. Điều thứ 18 quy định công dân Việt Nam từ 18 tuổi trở lên, không phân biệt nam, nữ, đều có quyền bầu cử, trừ những người mất trí và những người mất công quyền. Người ứng cử phải có quyền bầu cử, từ 21 tuổi trở lên và biết đọc, biết viết chữ quốc ngữ. Đó là cơ sở pháp lý để nhân dân thực hiện quyền làm chủ thông qua việc lựa chọn người đại diện.

Thứ ba, tổ chức quyền lực nhà nước gắn với trách nhiệm và kiểm soát nghiêm minh. Điều thứ 22 xác định Nghị viện nhân dân là cơ quan có quyền cao nhất. Theo Điều thứ 31, Chủ tịch nước phải ban bố luật đã được Nghị viện biểu quyết chậm nhất 10 ngày sau khi nhận được thông tri; trong thời hạn ấy, Chủ tịch nước có quyền yêu cầu Nghị viện thảo luận lại, nhưng nếu Nghị viện vẫn ưng chuẩn thì phải ban bố. Điều thứ 54 quy định Bộ trưởng không được Nghị viện tín nhiệm phải từ chức. Điều thứ 69 khẳng định "Trong khi xét xử, các viên thẩm phán chỉ tuân theo pháp luật, các cơ quan khác không được can thiệp". Các quy định này đề cao trách nhiệm của Bộ trưởng trước cơ quan đại diện và bảo đảm thẩm phán độc lập, chỉ tuân theo pháp luật khi xét xử.

Cuối cùng, Hiến pháp năm 1946 gắn bình đẳng với tinh thần đoàn kết và chăm lo đời sống nhân dân. Bản Hiến pháp đề cao nguyên tắc "Đoàn kết toàn dân, không phân biệt giống nòi, gái trai, giai cấp, tôn giáo", đồng thời ghi nhận mọi công dân bình đẳng trước pháp luật tại Điều thứ 7. Điều thứ 8 quy định: "Ngoài sự bình đẳng về quyền lợi, những quốc dân thiểu số được giúp đỡ về mọi phương diện để chóng tiến kịp trình độ chung", còn Điều thứ 14 quy định "Những người công dân già cả hoặc tàn tật, không làm được việc thì được giúp đỡ. Trẻ con được săn sóc về mặt giáo dưỡng". Các quy định ấy thể hiện tinh thần nhân văn của Hiến pháp, gắn quyền bình đẳng với trách nhiệm giúp đỡ đồng bào dân tộc thiểu số, chăm lo người yếu thế và chăm sóc trẻ em.

Từ Hiến pháp năm 1946 đến khát vọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới

Qua những chặng đường kháng chiến, thống nhất và xây dựng đất nước, các giá trị dân chủ của Hiến pháp năm 1946 được kế thừa trong những điều kiện lịch sử và mô hình tổ chức nhà nước khác nhau. Sau thắng lợi kháng chiến chống Pháp năm 1954, Hiến pháp 1959 gắn quyền làm chủ của nhân dân với nhiệm vụ xây dựng miền Bắc và đấu tranh thống nhất đất nước. Sau năm 1975 và việc thống nhất về mặt nhà nước năm 1976, Hiến pháp năm 1980 xác lập khuôn khổ tổ chức, xây dựng đất nước trên phạm vi cả nước. Sự kế thừa, tiếp nối này đặt ra yêu cầu cụ thể hóa quyền làm chủ phù hợp với nhiệm vụ của từng giai đoạn.

Bước sang công cuộc đổi mới, Hiến pháp 1992 thể chế hóa đường lối đổi mới, tạo cơ sở pháp lý cho phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đến Hiến pháp năm 2013, Điều 33 ghi nhận quyền tự do kinh doanh của mọi người trong những ngành, nghề pháp luật không cấm. Có thể thấy, giá trị giải phóng con người khỏi thân phận lệ thuộc được phát triển thành yêu cầu mở rộng quyền tự chủ, cơ hội mưu sinh và sáng tạo. Trong đời sống hiện đại, bảo vệ quyền và tài sản hợp pháp không chỉ bảo đảm lợi ích cá nhân mà còn tạo niềm tin để người dân đầu tư, lập nghiệp, đóng góp cho phát triển đất nước.

Nguyên tắc quyền lực thuộc về nhân dân cũng cần được nhìn từ những cách thức thực hành hằng ngày. Điều 6 và Điều 28 Hiến pháp năm 2013 ghi nhận dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện và quyền tham gia quản lý nhà nước, xã hội. Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 cụ thể hóa việc công khai thông tin, để người dân bàn, quyết định, tham gia ý kiến, kiểm tra và giám sát theo phạm vi luật định. Từ lá phiếu lựa chọn người đại diện đến việc góp ý về công việc của cộng đồng, người dân không chỉ là đối tượng được phục vụ mà còn là chủ thể tham gia quyết định và giám sát. Ý nghĩa dân chủ vì thế phải được thể hiện ở khả năng tiếp cận thông tin và tác động thực chất đến những việc liên quan đến mình.

Tinh thần bình đẳng và chăm lo người yếu thế của Hiến pháp năm 1946 tiếp tục được phát triển thành trách nhiệm bảo đảm quyền trong Hiến pháp năm 2013: công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người, quyền công dân; thúc đẩy bình đẳng giới, an sinh xã hội và cơ hội học tập. Liên hệ với đời sống sau chiến tranh và trong quá trình hiện đại hóa, giá trị tiến bộ ấy đòi hỏi phát triển phải gắn với chăm lo người có công, người nghèo, người khuyết tật và đồng bào ở vùng khó khăn. Tăng trưởng kinh tế chỉ thực sự có ý nghĩa xã hội khi cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế và việc làm được mở rộng, chứ không làm sâu thêm khoảng cách thụ hưởng.

Trong bối cảnh kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, những giá trị ấy là cơ sở để gắn khát vọng giàu mạnh với dân chủ, công bằng và hạnh phúc của nhân dân. Tổng Bí thư Tô Lâm xác định đích đến của kỷ nguyên phát triển gắn với đời sống ấm no, hạnh phúc và cơ hội phát triển của mỗi người. Nghị quyết 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới tiếp tục yêu cầu đổi mới xây dựng, thi hành pháp luật theo hướng lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm và bảo đảm sự tham gia thực chất. Từ góc nhìn Hiến pháp năm 1946, dân chủ không đứng ngoài mục tiêu hiện đại hóa: quyền được bảo vệ và tiếng nói được lắng nghe là điều kiện khơi dậy sáng kiến, nguồn lực và niềm tin xã hội.

Sự tiếp nối Hiến pháp năm 1946 cần tiếp tục được đo bằng những việc làm cụ thể: kiến nghị được phản hồi, quyền và lợi ích hợp pháp được bảo vệ, thủ tục thuận tiện, cơ hội thụ hưởng công bằng. Chuyển đổi số và tinh gọn bộ máy chỉ thực sự mang ý nghĩa tiến bộ khi giúp chính quyền gần dân hơn, đồng thời không loại người thiếu kỹ năng hoặc điều kiện tiếp cận công nghệ khỏi dịch vụ công.

Kỷ niệm 80 năm Hiến pháp năm 1946 và hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam là dịp khơi dậy niềm tự hào về truyền thống lập hiến, đồng thời nâng cao trách nhiệm thực hiện Hiến pháp và pháp luật. Mỗi cơ quan, cán bộ cần gương mẫu trong thực thi công vụ, tôn trọng và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhân dân; mỗi người dân cần chủ động tìm hiểu pháp luật, thực hiện đầy đủ quyền và nghĩa vụ công dân. Đưa tinh thần thượng tôn Hiến pháp và pháp luật vào công việc, ứng xử hằng ngày chính là cách thiết thực để tiếp nối những giá trị của bản Hiến pháp đầu tiên.

Tài liệu tham khảo

1.    Quốc hội (1946). Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1946 (thông qua ngày 09/11/1946). Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

<https://chinhphu.vn/?classid=1&docid=5803&pageid=27160&typegroupid=1>

2.    Văn phòng Quốc hội (2025). Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 (Văn bản hợp nhất số 52/VBHN-VPQH ngày 21/07/2025, hợp nhất nội dung sửa đổi, bổ sung theo Nghị quyết số 203/2025/QH15 ngày 16/06/2025). Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

<https://chinhphu.vn/?classid=0&docid=214712&pageid=27160>

3.    Quốc hội (2012). Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật số 14/2012/QH13 ngày 20/06/2012 (Điều 8). Công báo điện tử Chính phủ.

<https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/luat-so-14-2012-qh13-1246.htm>

4.    Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (2022). Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. <https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-nghi-quyet-27-nq-tw-tiep-tuc-xay-dung-va-hoan-thien-nha-nuoc-phap-quyen-119221126114455251.htm>

5.    Cổng Thông tin điện tử Quốc hội (29/12/2011). Phát huy những giá trị lịch sử, chính trị, pháp lý của Hiến pháp 1946 trong sự nghiệp đổi mới hiện nay. Tư liệu Quốc hội (bản trực tuyến).

<https://quochoi.vn/tulieuquochoi/anpham/Pages/anpham.aspx?AnPhamItemID=248>

6.    Phạm Ngọc Diệp (09/11/2022). Sự ra đời của các bản Hiến pháp qua tài liệu lưu trữ. Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước.

<https://luutru.gov.vn/su-ra-doi-cua-cac-ban-hien-phap-qua-tai-lieu-luu-tru.htm>

7.    Trần Thị Anh Trúc (02/09/2020). Những sắc lệnh quan trọng Bác Hồ đã ký trong tháng 9/1945 lịch sử. Tạp chí Tòa án nhân dân.

<https://tapchitoaan.vn/index.php/nhung-sac-lenh-quan-trong-bac-ho-da-ky-trong-thang-9-1945-lich-su>

8.    Phương Anh (12/11/2015). 9-11-1946: Quốc hội khóa I, kỳ họp thứ 2 thông qua Hiến pháp nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Nguồn dẫn: Nghị quyết ngày 09/11/1946 của Quốc hội khóa I về việc ủy nhiệm Chính phủ và Ban Thường trực Quốc hội thi hành Hiến pháp.

<https://baotanglichsuquocgia.vn/vi/Articles/3096/18768/9-11-1946-quoc-hoi-khoa-i-ky-hop-thu-2-thong-qua-hien-phap-nuoc-viet-nam-dan-chu-cong-hoa.html>

9.    Tạp chí Tổ chức nhà nước (01/11/2018). Hiến pháp 1946 – Đạo luật cơ bản đầu tiên của Nhà nước Việt Nam mới với chính thể Dân chủ Cộng hòa. Nguồn dẫn: Thông cáo của Chính phủ lâm thời ngày 10/11/1945.

<https://tcnn.vn/news/detail/41456/Hien-phap-1946-%E2%80%93-Dao-luat-co-ban-dau-tien-cua-Nha-nuoc-Viet-Nam-moi-voi-chinh-the-Dan-chu-Cong-hoa.html>

10. Báo Điện tử Chính phủ (06/05/2025). Hiến pháp Việt Nam qua các thời kỳ. Chuyên trang Xây dựng chính sách, pháp luật.

<https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/hien-phap-viet-nam-qua-cac-thoi-ky-119250506164837894.htm>

11. Quốc hội (2022). Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở số 10/2022/QH15 ngày 10/11/2022 (Điều 2 và Điều 3). Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

<https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/toan-van-luat-so-10-2022-qh15-thuc-hien-dan-chu-o-co-so-119221212165541651.htm>

12. Thông tấn xã Việt Nam (25/11/2024). Tổng Bí thư Tô Lâm trao đổi chuyên đề “Kỷ nguyên phát triển mới - Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam”. Báo Điện tử Chính phủ.

<https://baochinhphu.vn/tong-bi-thu-to-lam-trao-doi-chuyen-de-ky-nguyen-phat-trien-moi-ky-nguyen-vuon-minh-cua-dan-toc-viet-nam-102241125190606526.htm>

13. Bộ Chính trị (2025). Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/04/2025 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ.

<https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/nghi-quyet-so-66-nq-tw-ve-doi-moi-cong-tac-xay-dung-va-thi-hanh-phap-luat-dap-ung-yeu-cau-phat-trien-dat-nuoc-trong-ky-nguyen-moi-119250502073027466.htm>

TS. Nguyễn Tiến Đức (Viện Nhà nước và Pháp luật)