Tham dự buổi sinh hoạt khoa học có PGS.TS. Phạm Thị Thúy Nga, Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật; TS. Nguyễn Linh Giang, Phó Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật cùng đông đảo cán bộ nghiên cứu của Viện. TS. Phạm Thị Hương Lan, Trường phòng Pháp luật Kinh tế, chủ trì tọa đàm.

Tham luận mở đầu do ThS. Nguyễn Thị Bảo Nga trình bày, “Một số vấn đề về pháp luật môi trường nhằm bảo đảm phát triển bền vững trong kỷ nguyên mới”. Ở Việt Nam, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh chóng đã tạo ra áp lực lớn đối với môi trường, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện hệ thống pháp luật môi trường theo hướng hiện đại, đồng bộ và hiệu quả, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi sang mô hình phát triển xanh và bền vững. Tác giả đã chỉ ra một số hạn chế và nguyên nhân về thực trạng pháp luật môi trường Việt Nam hiện nay: (i) Thiếu tính tích hợp và đồng bộ thể chế; (ii) Khoảng cách lớn giữa quy định và thực thi; (iii) Công cụ kinh tế chưa phát huy hiệu quả; (iv) Hạn chế về tiêu chuẩn và công nghệ; (v) Sự tham gia của xã hội còn yếu; (vi) Áp lực môi trường lớn. Trong đó, tác giả nhìn nhận thiếu tính tích hợp và đồng bộ thể chế là do các quy định phân tán ở nhiều luật (đất đai, nước, môi trường…) dẫn đến chồng chéo, đặc biệt trong quản lý liên ngành như lưu vực sông, vùng ven biển.

Từ những hạn chế nêu trên, ThS. Bảo Nga gợi mở các vấn đề pháp lý đặt ra và định hướng hoàn thiện, đó là:

-       Tích hợp môi trường vào chính sách phát triển;

-       Hoàn thiện pháp luật về kinh tế tuần hoàn;

-       Xây dựng pháp luật cho kinh tế carbon thấp;

-       Quản trị tài nguyên theo hệ sinh thái;

-       Tăng cường công cụ kinh tế;

-       Nâng cao hiệu quả thực thi.

Tóm lại, pháp luật môi trường trong kỷ nguyên mới cần được tiếp cận như một thiết chế điều tiết phát triển, không chỉ kiểm soát ô nhiễm mà còn định hình mô hình kinh tế xanh. Đối với Việt Nam, hoàn thiện pháp luật theo hướng tích hợp, hiện đại, dựa trên công cụ kinh tế và quản trị hệ sinh thái sẽ là điều kiện quyết định để bảo đảm phát triển bền vững trong dài hạn.

Tọa đàm tiếp tục lắng nghe ThS. Chu Thị Thanh An trình bày tham luận “Những vấn đề đặt ra về pháp luật ngân hàng trong bối cảnh chuyển đổi số theo Nghị quyết số 66-NQ/TW”. Trước hết, bài viết khẳng định chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc hoạt động ngân hàng với sự xuất hiện của các mô hình như ngân hàng số, fintech, thanh toán điện tử. Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 66-NQ/TW đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp theo hướng “pháp luật đi trước một bước”, không chỉ điều chỉnh thực tiễn mà còn dự báo và dẫn dắt phát triển. Điều này thúc đẩy chuyển từ tư duy pháp luật phản ứng sang chủ động, linh hoạt, chấp nhận thử nghiệm có kiểm soát và quản trị rủi ro hiệu quả.

Tiếp đó, bài viết chỉ ra nhiều vấn đề pháp lý nổi bật. Thứ nhất là khoảng trống pháp lý đối với các mô hình mới như ngân hàng số thuần túy và hợp tác ngân hàng – fintech, bao gồm thiếu định nghĩa pháp lý, cơ chế cấp phép, giám sát và phân định trách nhiệm. Thứ hai là các vấn đề liên quan đến dữ liệu tài chính như eKYC, dữ liệu sinh trắc học và chia sẻ dữ liệu trong mô hình ngân hàng mở, trong khi quy định hiện hành còn phân tán, thiếu đồng bộ và chưa có tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất. Thứ ba là thách thức về năng lực quản trị rủi ro và giám sát trước sự gia tăng của tội phạm công nghệ cao, đòi hỏi ứng dụng mạnh mẽ Regtech, Suptech và tăng cường phối hợp liên ngành.

Trên cơ sở đó, tham luận đề xuất các kiến nghị chính: Hoàn thiện khung pháp lý cho ngân hàng số và fintech; Xây dựng cơ chế bảo vệ và chia sẻ dữ liệu an toàn; Nâng cao năng lực giám sát dựa trên công nghệ; Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành trong phòng chống tội phạm số; Nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác xây dựng và thực thi pháp luật ngân hàng.

Tham luận cuối là của ThS. Phạm Thị Hiền có chủ đề “Một số vấn đề về pháp luật cạnh tranh trong bối cảnh phát triển nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay”. Bài viết phân tích những thách thức đặt ra đối với pháp luật cạnh tranh trong điều kiện kinh tế số và hội nhập quốc tế. Tác giả nhận định vai trò quan trọng của cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường khi góp phần phân bổ nguồn lực hiệu quả, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của kinh tế số và các mô hình kinh doanh nền tảng, cấu trúc thị trường và phương thức cạnh tranh đã có nhiều thay đổi, làm phát sinh các hành vi hạn chế cạnh tranh ngày càng tinh vi, phức tạp.

ThS. Phạm Thị Hiền nêu ra một số bất cập của pháp luật cạnh tranh hiện hành. Cụ thể, các quy định về xác định thị trường liên quan và thị phần vẫn mang tính truyền thống, chưa phản ánh đúng đặc thù của thị trường số và nền tảng đa diện. Các hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh, độc quyền trong môi trường số (như tự ưu tiên, khai thác dữ liệu, thiết lập hệ sinh thái khép kín) chưa được quy định đầy đủ, gây khó khăn cho việc xử lý vi phạm. Bên cạnh đó, việc kiểm soát tập trung kinh tế, đặc biệt với các giao dịch xuyên biên giới, còn nhiều hạn chế. Hiệu quả thực thi pháp luật cũng chưa cao do thiếu nguồn lực, năng lực phân tích chuyên sâu và khó khăn trong thu thập chứng cứ.

Từ đó, bài viết đề xuất hoàn thiện pháp luật theo hướng phù hợp với kinh tế số, bổ sung các quy định về hành vi cạnh tranh trong môi trường nền tảng, đồng thời nâng cao hiệu quả thực thi thông qua tăng cường năng lực cơ quan quản lý, thúc đẩy phối hợp liên ngành, hợp tác quốc tế và nâng cao nhận thức tuân thủ của doanh nghiệp. Qua đó, góp phần xây dựng môi trường cạnh tranh công bằng, minh bạch và thúc đẩy phát triển bền vững nền kinh tế.

Thảo luận tại tọa đàm, TS. Nguyễn Tiến Đức cho rằng, trong thời gian vừa qua chúng ta đã ban hành khá nhiều các văn bản quy phạm pháp luật tuy nhiên quy trình đánh giá tác động các văn bản chính sách, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế không được coi trọng dẫn đến khả năng thực thi trên thực tế không cao. Bởi thế, trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, việc đánh giá tác động chính sách phải là khâu then chốt cần được quan tâm thực hiện có hiệu quả nếu không các quy định pháp luật vẫn không khả thi và kết quả thực hiện chính sách tiếp tục lại là điểm nghẽn.

PGS.TS. Hoàng Kim Khuyên nhìn nhận, chủ đề của ba tham luận trình bày tại tọa đàm đều có tính mới và gắn với nghị quyết của Đảng. PGS.TS. Kim Khuyên quan tâm đến vấn đề dữ liệu cá nhân trong ngân hàng số, fintech và nhận định đang thiếu khung pháp lý về công nghệ này. Có thể nói công nghệ đang đi trước pháp luật trong lĩnh vực ngân hàng. PGS.TS. Hoàng Kim Khuyên mong muốn ThS. Thanh An tiếp tục tìm hiểu sâu hơn nữa về lĩnh vực pháp luật ngân hàng trong bối cảnh chuyển đổi số này.

Phát biểu kết thúc tọa đàm, TS. Phạm Thị Hương Lan cho rằng, các bài tham luận và ý kiến trao đổi đã đi vào những nội dung liên quan đến các vấn đề của từng pháp luật chuyên ngành: ngân hàng, môi trường, cạnh tranh. Với mỗi nội dung, tọa đàm đã tìm hiểu các khía cạnh về thực trạng pháp luật, chỉ ra bất cập từ đó đề xuất một số kiến nghị sâu sắc và có giá trị tham khảo.