Tham dự buổi sinh hoạt khoa học có đông đảo nhà nghiên cứu của Viện. TS. Lê Thương Huyền, Phó Trưởng phòng Phòng Lý luận – Luật Hiến pháp – Luật Hành chính chủ trì tọa đàm.

Phát biểu khai mạc tọa đàm, TS. Lê Thương Huyền cho rằng, tọa đàm được tổ chức trong bối cảnh chính trị pháp lý rất đặc biệt khi đất nước vừa hoàn thành một cuộc cải cách thể chế mang tính bước ngoặt với việc hình thành chính quyền địa phương hai cấp. Cuộc cải cách này bắt nguồn từ chủ trương lớn của Đảng với Nghị quyết số 60-NQ/TW ngày 12/4/2025 đề ra nhiều chủ trương lớn về sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy nhà nước và được tiếp tối bằng việc ban hành số lượng lớn các văn bản quy phạm pháp luật của Quốc hội và Chính phủ trong việc thể chế hóa Nghị quyết, phân cấp, phân quyền trong từng ngành, từng lĩnh vực. Đây là sự tái cấu trúc trong mối quan hệ giữa Trung ương và địa phương, giữa Nhà nước và người dân đòi hỏi giới khoa học pháp lý cần kịp thời tổng kết, đánh giá và đưa ra kiến nghị, phản biện.

Tham luận mở đầu là của ThS. Nguyễn Thanh Tùng, “Đánh giá và phân tích mô hình tổng thể bộ máy của hệ thống chính trị ở Việt Nam hiện nay”. Bài viết xây dựng khung lý luận về mô hình tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị trên cơ sở phân biệt ba cấp độ: hệ thống chính trị, tổ chức bộ máy và mô hình tổ chức bộ máy, đồng thời phân tích các nguyên tắc tổ chức tổ chức và hoạt động của bộ máy qua các cặp quan hệ: thống nhất – phân công quyền lực, tập trung – phân quyền, kiểm soát – hiệu quả và ổn định – đổi mới.

Bài viết so sánh các mô hình tổ chức bộ máy ở một số quốc gia (mô hình tổng thống, mô hình đại nghị, mô hình tổ chức bộ máy dựa trên nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất trong các nhà nước xã hội chủ nghĩa) và chỉ ra rằng không tồn tại mô hình tối ưu tuyệt đối, mà hiệu quả của mỗi mô hình phụ thuộc vào sự phù hợp với điều kiện lịch sử, chính trị và xã hội của từng quốc gia. Trên cơ sở đó, tác giả đánh giá mô hình tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị Việt Nam là mô hình quyền lực nhà nước thống nhất dưới sự lãnh đạo của Đảng có ưu thế trong việc tập trung nguồn lực và điều phối phát triển, đồng thời đang được tinh gọn theo Nghị quyết số 18-NQ/TW nhưng vẫn còn những hạn chế về chồng chéo chức năng và cơ chế phối hợp liên ngành.

Tham luận cũng phân tích xu hướng mở rộng phân cấp, phân quyền cho địa phương, ghi nhận những kết quả trong việc nâng cao tính chủ động và khả năng thích ứng của chính quyền các cấp, song cũng chỉ ra các thách thức về năng lực thực thi không đồng đều, chi phí phối hợp và bảo đảm tính thống nhất của hệ thống quản trị quốc gia. Đồng thời, ThS. Nguyễn Thanh Tùng nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực quản trị hiện đại thông qua tiếp tục tinh gọn bộ máy, tăng cường phối hợp liên ngành, đẩy mạnh chuyển đổi số và hoàn thiện cơ chế quản trị dựa trên dữ liệu để đáp ứng yêu cầu phát triển trong bối cảnh mới.

Từ những phân tích đó, bài viết đề xuất chuyển trọng tâm cải cách từ việc sắp xếp cơ cấu sang nâng cao chất lượng vận hành của bộ máy, đẩy mạnh phân quyền cho chính quyền địa phương đồng thời chuyển từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm, xử lý dứt điểm các khu vực chồng lấn chức năng trong bộ máy, chuyển từ mô hình quản lý theo ngành sang mô hình quản trị liên ngành và xây dựng chính quyền số nhằm nâng cao chất lượng quản trị quốc gia trong bối cảnh phát triển mới của đất nước.

Tiếp theo, NCV. Đặng Hồng Nga trình bày tham luận “Bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp năm 2013 trước tác động của chuyển đổi số và hội nhập quốc tế: Thực trạng và kiến nghị hoàn thiện thể chế”. Báo cáo phân tích những điểm tiến bộ của cơ chế bảo vệ quyền con người, quyền công dân trong Hiến pháp năm 2013, đặc biệt là việc khẳng định quyền con người được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm, mở rộng chủ thể thụ hưởng quyền cũng như bổ sung nhiều quyền mới mang giá trị hiến định cao như quyền sống, quyền riêng tư và quyền được sống trong môi trường trong lành.

Đồng thời, tác giả chỉ ra những thách thức mới đối với việc bảo vệ quyền con người trong bối cảnh hội nhập quốc tế, cạnh tranh địa chính trị, xung đột quốc tế và sự suy giảm hiệu quả của các cơ chế đa phương. Bài viết nhấn mạnh rằng, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang đặt ra nhiều nguy cơ mới như: Giám sát đại trà theo thời gian thực; thiếu minh bạch về dữ liệu và đầu ra AI ảnh hưởng đến quyền được biết, quyền không bị phân biệt đối xử; khó kiểm soát việc rò rỉ dữ liệu cá nhân; tạo ra nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư và tác động tiêu cực đến quyền văn hóa.

Trên cơ sở đó, NCV. Đặng Hồng Nga đề xuất hoàn thiện thể chế chính thức bằng việc mở rộng nội hàm các điều của Hiến pháp để bổ sung quyền được bảo vệ khỏi thao túng thông tin, quyền được lãng quên trên không gian mạng, tăng cường minh bạch trong sử dụng dữ liệu và AI đồng thời bảo vệ bản sắc văn hóa và quyền tiếp cận hạ tầng số.

Bên cạnh sửa đổi pháp luật, tham luận kiến nghị tăng cường các thiết chế phi chính thức thông qua nâng cao nhận thức pháp lý và kỹ năng số của người dân, xây dựng chuẩn mực đạo đức AI, phát huy vai trò của báo chí và phản biện xã hội, đồng thời chủ động tham gia xây dựng các chuẩn mực quốc tế về quyền con người trong môi trường số.

Bình luận về 02 tham luận trên, TS. Lê Thương Huyền cho rằng, với tham luận của ThS. Nguyễn Thanh Tùng, tác giả đã đưa ra được luận điểm Việt Nam đã chuyển xu hướng trọng tâm từ việc không chỉ cải cách về mặt kỹ thuật nghĩa là tinh gọn bộ máy mà còn xây dựng năng lực bộ máy hiện đại và thích ứng. Đây là một trong những nhận định hết sức quan trọng khi chúng ta đã đang thực hiện việc sắp xếp, tinh gọn bộ máy. Vậy thì, chúng ta có nên xây dựng một bộ tiêu chí để đo lường, đánh giá năng lực bộ máy theo tiêu chí hiện đại, thích ứng hay chưa. Với tham luận của NCV. Đặng Hồng Nga, TS. Lê Thương Huyền ấn tượng với những đề xuất, kiến nghị của tác giả, trong đó, có quyền được lãng quên trên không gian mạng, khi trong bối cảnh, sau đại dịch Covid-19, nhiều hình ảnh đau thương, mất mát đến lúc này vẫn còn nhắc đến nhiều trên các phương tiện truyền thông, trong khi nhiều gia đình, nhiều người dân không muốn nhắc lại nữa thì có nên áp dụng quyền này không.

Tọa đàm tiếp tục lắng nghe ThS. Ngô Vĩnh Bạch Dương chia sẻ những nội dung trong tham luận “Phân quyền, phân cấp và trách nhiệm giải trình trong pháp luật hành chính: Yêu cầu hoàn thiện thể chế phục vụ phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”. Bài viết nhìn nhận phân quyền và phân cấp trong pháp luật hành chính không chỉ là sự phân chia công việc giữa các cấp chính quyền mà cần được tiếp cận như quá trình thiết kế “đường đi của quyền lực”, làm rõ nguồn gốc quyền lực, mức độ tự chủ, cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình của từng chủ thể. Trên cơ sở phân biệt các khái niệm tập quyền, tản quyền, phân quyền, phân cấp, ủy quyền và quản trị đa trung tâm, tác giả phân tích bản chất pháp lý, chức năng và sự khác biệt của từng phương thức tổ chức quyền lực, đồng thời chỉ ra những hạn chế khi các khái niệm này bị sử dụng lẫn lộn trong nghiên cứu và thực tiễn.

Báo cáo đánh giá Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 đã tạo bước tiến quan trọng trong việc phân định phân quyền, phân cấp và ủy quyền, nhưng vẫn cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về tản quyền, cơ chế bảo đảm nguồn lực, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình để việc trao quyền thực sự hiệu quả. ThS. Ngô Vĩnh Bạch Dương đề xuất với mô hình tổ chức theo ba cấp gồm Trung ương, cấp tỉnh và cấp cơ sở như hiện nay thì cấp Trung ương cần tập trung vào hoạch định chiến lược, ban hành tiêu chuẩn và kiểm soát hệ thống; cấp tỉnh giữ vai trò điều phối phát triển lãnh thổ; còn cấp xã được tăng cường thẩm quyền và điều kiện để phục vụ trực tiếp người dân và doanh nghiệp.

Bài viết cũng nhấn mạnh trách nhiệm giải trình là cầu nối giữa trao quyền và kiểm soát quyền lực, đồng thời gợi mở cần xây dựng hệ thống giải trình dựa trên kết quả. Ngoài báo cáo hành chính, phải công khai các chỉ số về thời gian xử lý, tỷ lệ đúng hạn, chi phí tuân thủ, chất lượng dịch vụ, phản ánh của người dân, số quyết định bị hủy hoặc sửa và trách nhiệm của người đứng đầu.

Từ đó, tác giả kiến nghị hoàn thiện thể chế theo hướng phân định rõ các hình thức tổ chức quyền lực hành chính, gắn phân quyền với nguồn lực, dữ liệu và cơ chế giải trình, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, phát triển quản trị đa trung tâm và duy trì cơ chế đánh giá, điều chỉnh linh hoạt nhằm nâng cao hiệu năng quản trị quốc gia trong bối cảnh mới.

Tham luận cuối do NCV. Trần Ngọc Bảo trình bày tham luận có chủ đề “Pháp luật hành chính phục vụ phát triển kinh tế, xã hội và chính quyền điện tử: Yêu cầu hoàn thiện thể chế và thực tiễn áp dụng trong kỷ nguyên số”. Bài viết khẳng định yêu cầu chuyển đổi từ mô hình hành chính quản lý sang hành chính phục vụ, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, đồng thời tận dụng chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo AI để nâng cao hiệu quả quản trị, minh bạch và chất lượng dịch vụ công. Mặc dù Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực như hoàn thiện thể chế về chuyển đổi số, mở rộng dịch vụ công trực tuyến, phát triển hạ tầng định danh số và nâng cao mức độ hài lòng của người dân, nhưng vẫn còn những hạn chế về liên thông dữ liệu, quy trình xử lý, tư duy quản lý và sự chênh lệch năng lực giữa các địa phương.

Để xây dựng nền hành chính số phục vụ, tác giả đề xuất hoàn thiện thể chế theo hướng thiết kế dịch vụ lấy người dùng làm trung tâm, luật hóa nguyên tắc "khai báo một lần", đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính và nâng cao năng lực số của đội ngũ cán bộ, công chức nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên số.

Trao đổi về tham luận của NCV. Đặng Hồng Nga, TS. Nguyễn Tiến Đức chia sẻ với quan điểm của TS. Lê Thương Huyền khi cho rằng các kiến nghị của tác giả khá đúng và trúng vấn đề, thể hiện sự chuyển dịch về mặt tư duy nghiên cứu. Một số quyền mà tác giả đưa ra mang tính chất đổi mới, có liên quan trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số trong từng ngành, từng lĩnh vực và trong mọi vấn đề của xã hội.

Nhìn nhận về những tác động của việc phát triển chuyển đổi số, ThS. Bùi Thị Hường cho rằng, ngoài những mặt tích cực thì đã và đang có những vấn đề bất cập đặt ra. Những người yếu thế có thể bị bỏ lại phía sau, chẳng hạn như người cao tuổi bắt buộc nhận lương qua tài khoản ngân hàng sẽ gặp phải nhiều rủi ro, với những trường hợp nhận tin nhắn lừa đảo rồi chẳng may click vào đường dẫn có thể mất hết tiền trong tài khoản. Vì thế, ngoài việc đẩy mạnh chuyển đổi số thì vẫn cần có cơ chế bình thường, đơn giản để tạo điều kiện cho người cao tuổi lĩnh lương dễ dàng bằng tiền mặt.

Tọa đàm cũng nhận được những ý kiến thảo luận của ThS. Ngô Vĩnh Bạch Dương, TS. Phan Thanh Hà và các nhà khoa học khác.

Phát biểu kết thúc, TS. Lê Thương Huyền cám ơn các nhà khoa học đã nhiệt tình chuẩn bị và trình bày tham luận cũng như phát biểu trao đổi, thảo luận tại tọa đàm.